Beteja e Termopileve (480 p.e.s.)

Termopilet janë një vend në Greqinë qendrore. Emri i tyre, Θερμοπύλαι, do të thotë «Portat e nxehta». Atje ka burime të nxehta: θερμός do të thotë i nxehtë, dhe πύλη është portë. Historiani grek Herodoti shkruan gjithashtu për një mur të vjetër me portë, që e mbyllte rrugën.

Në lashtësi rruga ishte shumë e ngushtë. Në njërën anë kishte male të thepisura. Në anën tjetër kishte këneta dhe detin. Herodoti thotë se në disa vende kishte vend vetëm për një qerre. Një kalim i ngushtë si ky quhet τὰ στενά, «ngushticat». Grekët e përdorin ende sot fjalën στενά, për një kalim mes maleve ose për një ngushticë deti mes dy brigjeve.

Një ushtri e madhe nuk mund të shtrihet në një kalim të ngushtë. Vetëm pak ushtarë mund të luftojnë në të njëjtën kohë, kështu që një ushtri e vogël mund të ndalë një shumë më të madhe. As kalorësit nuk mund ta rrethojnë armikun. Prandaj grekët zgjodhën Termopilet për të pritur persët.

Në vitin 480 p.e.s. mbreti pers Kserksi pushtoi Greqinë me një ushtri të madhe dhe një flotë të madhe. Herodoti jep numra me miliona, por asnjë vend nuk do të mund të ushqente kaq shumë njerëz. Sot historianët mendojnë se ushtria persiane kishte nga 70 000 deri në 300 000 burra. Ata nuk pajtohen për numrin e saktë.

Rreth 7000 grekë prisnin në Termopile. Prijësi i tyre ishte Leonida, një nga dy mbretërit e Spartës. Ai kishte sjellë 300 ushtarë spartanë. Secili prej tyre ishte hoplit, ὁπλίτης: një ushtar këmbësor me përkrenare bronzi, shtizë të gjatë dhe mburojë të madhe të rrumbullakët, ἀσπίς. Hoplitët qëndronin sup më sup në një falangë, φάλαγξ, si një mur mburojash.

Për dy ditë persët sulmuan dhe nuk mundën të kalonin. Pastaj një grek vendas, Efialti, i tregoi Kserksit një shteg të fshehtë në mal, ἀτραπός-in e Anopeas. Tani persët mund të vinin nga pas. Leonida i nisi shumicën e grekëve. Ditën e tretë ai mbeti me 300 spartanët e tij, 700 burra nga Tespia dhe 400 nga Teba. Herodoti thotë se tebanët u dorëzuan, por Leonida, spartanët dhe tespianët luftuan deri në fund. Pastaj persët marshuan drejt jugut dhe dogjën Athinën.

Spartanët ishin të famshëm për përgjigjet e shkurtra dhe të zgjuara. Shkrimtarët e lashtë tregojnë disa histori për Termopilet.

Më e njohura gjendet te Plutarku, një shkrimtar grek që jetoi gati 600 vjet pas betejës. Ai tregon se Kserksi i shkroi Leonidës: «Më dërgo armët tuaja», greqisht τὰ ὅπλα. Leonida u përgjigj vetëm me dy fjalë: μολὼν λαβέ, «eja e merri». Nuk e dimë nëse Leonida e tha vërtet këtë. Herodoti, që shkroi shumë më herët, nuk e tregon këtë histori.

Herodoti tregon një tjetër. Një njeri paralajmëroi se persët kishin aq shumë harkëtarë, sa shigjetat e tyre do ta fshihnin diellin. Një spartan me emrin Dieneku u përgjigj: lajm i mirë, atëherë do të luftojmë në hije!

Pas luftës u ngritën gurë me poezi të shkurtra për të vdekurit. Herodoti e kopjon atë për spartanët: «I huaj, thuaju spartanëve se këtu prehemi, duke iu bindur urdhrave të tyre.» Shumë thonë se e shkroi poeti Simonidi, por nuk mund të jemi të sigurt.

Termopilet jetojnë ende në gjuhën greke. Kur grekët thonë «φυλάω Θερμοπύλες», «ruaj Termopilet», ata nënkuptojnë: mbroj diçka të rëndësishme me gjithë forcat e mia, edhe kur është e vështirë. Poeti Konstandin Kavafi shkroi një poezi të famshme me titull «Θερμοπύλες». Ajo nderon njerëzit që në jetë ruajnë Termopilet e tyre.

Edhe emri i tradhtarit ka mbetur. Në greqishten e re, një njeri që tradhton vendin e vet mund të quhet «Εφιάλτης». E njëjta fjalë me shkronjë të vogël, εφιάλτης, do të thotë makth, një ëndërr shumë e keqe.

Shumë fjalë të betejës janë sot fjalë të përditshme. Mburoja quhet ασπίδα, armët quhen όπλα, dhe οπλίτης është ushtari i thjeshtë pa gradë në ushtrinë greke. Që nga viti 1955 në Termopile qëndron një statujë bronzi e Leonidës me shtizë dhe mburojë, dhe mbi monument mund të lexohen fjalët «ΜΟΛΩΝ ΛΑΒΕ».