Demokracia athinase

Fjala demokraci vjen nga greqishtja: δῆμος, “populli”, dhe κράτος, “pushteti”. Në Athinën e lashtë demokracia do të thoshte që vendimet e mëdha i merrnin vetë qytetarët. Ata nuk zgjidhnin një parlament që të vendoste për ta. Mblidheshin, dëgjonin fjalime dhe votonin.

Athina filloi të funksiononte kështu pas reformave të Klistenit në vitin 508/7 p.e.s. Ai i ndau qytetarët në dhjetë fise të reja, duke përzier njerëz nga qyteti, bregdeti dhe brendësia, që asnjë familje apo krahinë të mos mund të sundonte mbi të tjerët. Çdo fis dërgonte pesëdhjetë burra në një këshill të ri.

Ishte një demokraci e drejtpërdrejtë: çdo qytetar mund të merrte pjesë vetë. Por qytetar, πολίτης, ishte vetëm burri i rritur nga një familje athinase. Gratë, të huajt që jetonin në Athinë dhe njerëzit e skllavëruar nuk votonin. Pra, demokracia athinase ishte pushtet i shumë vetëve, por kurrë i të gjithëve.

Zemra e sistemit ishte kuvendi popullor, ἐκκλησία. Që nga shekulli V p.e.s. ai mblidhej në Pnyks, një kodër në perëndim të Akropolit: qytetarët uleshin në shpat dhe folësit qëndronin mbi një podium prej guri, βῆμα. Në shekullin IV p.e.s., sipas Kushtetutës së athinasve të shkollës së Aristotelit (43.3), kuvendi mblidhej katër herë në çdo të dhjetën e vitit, pra rreth dyzet herë në vit. Çdo qytetar mund të fliste dhe të bënte propozime; zakonisht votohej me ngritje dore.

Këshilli, βουλή, përgatiste punët e kuvendit. Kishte 500 anëtarë, pesëdhjetë nga çdo fis, të zgjedhur me short për një vit. Pesëdhjetë anëtarët e secilit fis drejtonin me radhë punët e përditshme për një të dhjetën e vitit.

Edhe drejtësia ishte në duart e qytetarëve të zakonshëm. Në shekullin V p.e.s. Athina kishte 6000 anëtarë jurie (Kushtetuta e athinasve 24.3), dhe në gjykata, δικαστήρια, gjykonin juri me qindra veta. Nuk kishte gjyqtarë profesionistë: secili fliste vetë për veten. Në fund çdo anëtar jurie hidhte fshehurazi në një urnë një votë, ψῆφος (fjalë për fjalë “guralec”).

Shumë athinas mendonin se zgjedhjet favorizonin të pasurit dhe të famshmit, ndaj shumica e zyrtarëve zgjidheshin me short, κλήρωσις, mes qytetarëve që kandidonin. Arkeologët kanë gjetur në Agora copa makinash shorti prej guri, κληρωτήρια, të llojit që përshkruan Kushtetuta e athinasve për zgjedhjen e jurisë. Detyrat që kërkonin aftësi të veçanta, mbi të gjitha dhjetë strategët, στρατηγοί, plotësoheshin me zgjedhje, dhe një strateg mund të rizgjidhej vit pas viti, si Perikliu.

Pjesëmarrja kërkonte kohë, ndaj Athina paguante për të. Perikliu futi pagesën për anëtarët e jurisë në shekullin V p.e.s., dhe në fillim të shekullit IV qytetarët paguheshin edhe për të ardhur në kuvend: fillimisht një obol, më vonë tre (Kushtetuta e athinasve 27, 41.3).

Një herë në vit kuvendi mund të vendoste gjithashtu nëse do të mbahej një ostrakizëm. Çdo qytetar gërvishtte një emër mbi një copë qeramike të thyer, ὄστρακον. Sipas Plutarkut (Aristidi 7), duheshin të paktën 6000 vota, dhe ai që përmendej më shpesh duhej të largohej nga Athina për dhjetë vjet, por e ruante pasurinë. Ostrakizmi i parë u bë në vitin 488/7 p.e.s.

Demokracia athinase ishte e jashtëzakonshme, por nuk ishte demokraci siç e njohim sot. Pas ligjit të Perikliut të vitit 451/0 p.e.s., qytetari duhej të kishte baba athinas dhe nënë athinase (Kushtetuta e athinasve 26.3). Historianët vlerësojnë se në fund të shekullit IV p.e.s. kishte ndoshta 30 000 qytetarë meshkuj të rritur, megjithëse shifrat diskutohen. Gratë, metekët (të huaj të lirë që jetonin në Athinë) dhe njerëzit e shumtë të skllavëruar nuk kishin fare votë.

Sistemi u ndërpre gjithashtu. Në vitin 411 p.e.s. dhe sërish në 404–403 p.e.s., gjatë dhe pas Luftës së Peloponezit, grupe të vogla oligarkësh morën pushtetin; regjimi i dytë njihet si Tridhjetë Tiranët. Të dyja herët demokracia u rivendos. Ajo mbaroi në vitin 322 p.e.s., pasi Athina humbi një luftë kundër Maqedonisë: gjenerali maqedonas Antipatri ua la të drejtat e plota vetëm burrave me pasuri mbi 2000 dhrahmi.

Fjalët megjithatë mbijetuan. Grekët sot ende votojnë me ψήφος, jetojnë në një δήμος, një bashki, dhe dërgojnë deputetët e tyre në Βουλή. Dhe emri zyrtar i vendit përmban fjalën më të vjetër nga të gjitha: δημοκρατία.