Reformat e Klistenit dhe lindja e demokracisë (508 p.e.s.)

Më 510 p.e.s. tirani Hipia, biri i Pisistratit, u dëbua nga Athina me ndihmën e Spartës. Atëherë dy aristokratë u përleshën për pushtetin: Klisteni, nga familja e Alkmeonidëve, dhe Isagora, biri i Tisandrit. Herodoti (5.66) thotë se Klisteni, që po humbiste, «e futi δῆμος në fraksionin e tij» (τὸν δῆμον προσεταιρίζεται). Kushtetuta e athinasve (Ἀθηναίων Πολιτεία 20–21) tregon të njëjtën histori dhe i daton reformat në arkontatin e Isagorës, 508/7 p.e.s.

Isagora u përgjigj duke thirrur mbretin e Spartës, Kleomenin. Klisteni u largua nga qyteti, ndërsa Kleomeni dëboi shtatëqind familje athinase të treguara nga Isagora dhe u përpoq të shpërndante Këshillin (Herodoti 5.70–72). Këshilli refuzoi, populli u ngrit, dhe Kleomeni e Isagora u rrethuan në Akropol për dy ditë; ditën e tretë spartanët ikën me armëpushim. Klisteni dhe të mërguarit u thirrën përsëri. Cilatdo qofshin motivet e tij personale, programin e tij e zbatoi një popull që sapo ishte mbrojtur me armë; prandaj shumë historianë flasin më shumë për një revolucion popullor sesa për një reformë të dhënë nga lart.

Klisteni zëvendësoi katër fylet e vjetra joniane me dhjetë të reja (φυλαί). Secila mori emrin e një heroi, të gjithë nga Atika përveç Ajaksit (Herodoti 5.66); sipas Kushtetutës së athinasve (21.6), Pitia në Delf zgjodhi dhjetë emra nga një listë prej njëqind. Për të formuar fylet, ai e ndau Atikën në tri krahina, qytetin (ἄστυ), bregdetin (παραλία) dhe brendësinë (μεσόγειος), dhe secilën krahinë në dhjetë «të treta» (τριττύες). Çdo fyle mori me short nga një tritie prej secilës krahinë (21.4). Kështu një fyle përzinte qytetarë, banorë të bregdetit dhe fshatarë të brendësisë, dhe asnjë klan krahinor nuk mund ta sundonte.

Njësia bazë ishte demi (δῆμος), një fshat ose një lagje e qytetit. Numërimi i zakonshëm modern, i rindërtuar nga lista të mëvonshme të Këshillit, jep 139 deme; shifrat antike ndryshojnë, dhe vërejtja e Herodotit (5.69) se Klisteni i caktoi secilës fyle «dhjetë deme» diskutohet ende. Çdo dem kishte një krye, δήμαρχος, dhe mbante regjistrin e anëtarëve të vet, δημόται. Qytetarët tani quheshin zyrtarisht sipas demit e jo sipas babait, që qytetarët e rinj të mos dalloheshin (21.4): Kalikrati nga demi i Peanisë, Καλλικράτης Παιανιεύς. Anëtarësia ishte e trashëgueshme, ndaj një familje e mbante demin e saj edhe pasi shpërngulej.

Fylet e reja u bënë skeleti i shtetit. Këshilli i vjetër i 400-ve i la vendin një Këshilli të 500-ve (βουλή), me pesëdhjetë anëtarë nga çdo fyle (Kushtetuta e athinasve 21.3), ku çdo dem jepte një numër të caktuar këshilltarësh. Këshilli përgatiste çështjet për Kuvendin. Më vonë pesëdhjetë këshilltarët e një fyleje formonin për një të dhjetën e vitit komitetin e tij të përhershëm, πρυτανεία, por nuk është e sigurt nëse kjo rotacion nis që nga vetë Klisteni.

Pasuan masa të tjera. Më 501/0 p.e.s. u vendos betimi i këshilltarëve, dhe athinasit filluan të zgjidhnin dhjetë strategë (στρατηγοί), një nga çdo fyle (22.2). Kushtetuta e athinasve (22.1) ia atribuon Klistenit edhe ligjin e ostrakizmit (ὀστρακισμός): një herë në vit populli mund të votonte, duke shkruar emra mbi copa enësh, për të larguar dikë për dhjetë vjet. U zbatua për herë të parë vetëm më 488/7 p.e.s., kundër Hiparkut, birit të Harmit, një të afërmi të tiranëve (22.3–4). Për shkak të kësaj hapësire njëzetvjeçare dhe të një fragmenti të historianit të shekullit IV Androtion, që duket se e daton ligjin më vonë, disa historianë dyshojnë se e vendosi Klisteni.

A e themeloi Klisteni demokracinë? Herodoti, që shkruan rreth dy breza më vonë, e quan njeriun «që u vendosi athinasve fylet dhe demokracinë» (6.131: τὰς φυλὰς καὶ τὴν δημοκρατίην). Por fjala δημοκρατία nuk dëshmohet në kohën e Klistenit, dhe shumë historianë mendojnë se parulla e vitit 508/7 p.e.s. ishte më tepër ἰσονομία, «barazia para ligjit» ose «pjesë e barabartë në rendin politik». Fjala del në këngën atike të gostisë për tiranovrasësit Harmodi dhe Aristogjiton, që «e bënë Athinën ἰσονόμους», dhe vetë Herodoti lavdëron ἰσηγορίη athinase, të drejtën e barabartë për të folur, si arsyen pse Athina u forcua pas tiranisë (5.78).

Kanë rëndësi edhe kufijtë. Merrnin pjesë vetëm qytetarët meshkuj të rritur; gratë, skllevërit dhe të huajt banorë jo, dhe arkontët vinin ende nga shtresat më të pasura. Megjithatë, duke e lidhur qytetarinë me regjistrin e një demi vendor, Klisteni u dha athinasve të thjeshtë një vend, një votë dhe një pjesë në detyrat publike: themelin mbi të cilin u ndërtua demokracia e Efialtit dhe e Perikliut.