Ostracizmi në Athinën e lashtë

Për shumë vite, Athinën e sundoi një τύραννος (tiran). Tirani ishte një njeri i vetëm që merrte gjithë pushtetin për vete. Tiranët e fundit u dëbuan nga Athina në vitin 510 p.e.s. Pas kësaj, athinasit nuk donin më tjetër tiran.

Rreth vitit 508 p.e.s., një udhëheqës i quajtur Klisten ndryshoi mënyrën si qeverisej Athina. Ai i dha më shumë pushtet δῆμος, pra popullit. Ky ishte fillimi i demokracisë athinase. Sipas Kushtetutës së athinasve, një libri të lashtë nga shkolla e Aristotelit, Klisteni bëri edhe një ligj të ri: ligjin për ostracizmin, ὀστρακισμός.

Ideja ishte e thjeshtë. Nëse një njeri bëhej shumë i fuqishëm, qytetarët mund të votonin për ta dërguar larg para se të bëhej tiran. I njëjti libër thotë se ligji u përdor për herë të parë në vitin 488/487 p.e.s., dy vjet pas betejës së Maratonës. I pari që u largua ishte Hiparku, një i afërm i tiranëve të vjetër.

Ostracizmi kishte dy hapa.

• Hapi i parë: një herë në vit, në mes të vitit, qytetarët mblidheshin në kuvendin e tyre, ἐκκλησία. Aty votonin me dorë të ngritur: „A duam një ostracizëm këtë vit?“
• Hapi i dytë: nëse shumica thoshte po, ostracizmi bëhej pak më vonë në agora, sheshin e madh të Athinës. Çdo πολίτης (qytetar) merrte një ὄστρακον, një copë qeramike, dhe gërvishtte mbi të emrin e njeriut që donte të dëbonte.

Në Athinë kishte poçe të thyer kudo, prandaj ishin falas dhe të lehtë për t’u përdorur. Disa zyrtarë numëronin copat. Sipas shkrimtarit Plutark, duhej të kishte të paktën 6000 vota, përndryshe ostracizmi nuk vlente. Një tjetër shkrimtar i lashtë, Filokori, thotë përkundrazi se një burrë i vetëm duhej të merrte të paktën 6000 vota kundër tij. Historianët ende diskutojnë se kush ka të drejtë. Njeriu me më shumë vota duhej të largohej nga Athina për dhjetë vjet. Kjo ishte një lloj ἐξορία (internimi, mërgimi i detyruar).

Nuk ishte dënim për ndonjë krim. Njeriu nuk shkonte në burg dhe e mbante shtëpinë, tokën dhe paratë e tij. Pas dhjetë vjetësh mund të kthehej në shtëpi.

Disa nga burrat më të famshëm të Athinës u dëbuan me ostracizëm. Një prej tyre ishte Aristidi, që e quanin „i Drejti“ sepse ishte shumë i ndershëm. Plutarku tregon një histori për ostracizmin e tij, në vitin 483/482 p.e.s. Një fshatar që nuk dinte të shkruante ia dha copën e tij një njeriu në turmë dhe i kërkoi të shkruante mbi të „Aristid“. Njeriu e pyeti: „Çfarë të ka bërë Aristidi?“ Fshatari u përgjigj: „Asgjë. As që e njoh. Thjesht jam lodhur së dëgjuari që të gjithë e quajnë i Drejti.“ Ai njeri ishte vetë Aristidi, dhe ai shkroi emrin e vet. Është një histori e bukur, por historianët mendojnë se ndoshta nuk është e vërtetë.

Aristidi nuk qëndroi larg dhjetë vjet. Kur mbreti pers Kserksi erdhi të sulmonte Greqinë, Athina i thirri të dëbuarit të ktheheshin për të ndihmuar. Disa vjet më vonë, u dëbua me ostracizëm edhe Themistokliu, heroi i betejës së Salaminës.

Arkeologët kanë gjetur në Athinë më shumë se 10 000 ostraka, sidomos në agora dhe në Keramik, lagjen e poçarëve. Shumë prej tyre kanë emrin e një njeriu dhe emrin e babait të tij. Disa kanë madje edhe fjalë fyese! Ostracizmi i fundit ishte kundër një politikani të quajtur Hiperbol, midis viteve 418 dhe 415 p.e.s. Pas kësaj, athinasit nuk e përdorën më kurrë.

Ostracizmi mbaroi pothuajse 2500 vjet më parë, por fjalët e tij janë ende pjesë e greqishtes. Dëgjoji:

• όστρακο (ostrako) sot zakonisht do të thotë guaskë ose zhguall, si ai i midhjes, i kërmillit ose i breshkës. Arkeologët e përdorin edhe për një copë qeramike të lashtë.
• οστρακισμός dhe εξοστρακισμός janë fjalët që përdorin nxënësit grekë për votimin e lashtë.
• εξορία do të thotë ende internim ose mërgim i detyruar, kur të dërgojnë larg shtëpisë ose vendit tënd.
• ψήφος është fjala e sotme për votën. Në greqishten e lashtë, ψῆφος ishte një gur i vogël për të numëruar dhe për të votuar. Folja ψηφίζω do të thotë „votoj“.

Edhe anglishtja e mori fjalën: kur një grup e lë dikë mënjanë, thonë se ai person është „ostracised“.