Drakoni dhe Soloni: ligjet e para të Athinës

Imagjino një qytet ku vetëm disa familje të pasura i njohin rregullat, dhe ku po këto familje kanë të drejtë t'i shpjegojnë. Afërsisht e tillë ishte Athina në shekullin VII p.e.s. Fisnikët, εὐπατρίδαι, e njihnin ligjin dhe thoshin se çfarë do të thoshte. Njerëzit e thjeshtë nuk mund ta kontrollonin.

Rreth vitit 621 p.e.s., kur Aristaikmi ishte zyrtari më i lartë i vitit (ἄρχων), athinasit i dhanë një njeriu të quajtur Drakon, Δράκων, detyrën për të bërë ligje. Për herë të parë rregullat u shkruan, dhe kushdo mund t'u drejtohej atyre. Ky ishte ndryshim i madh: ligji tani ekzistonte jashtë kujtesës së të fuqishmëve.

Për këto ligje dimë shumë pak. Grekët e mëvonshëm i kujtonin për një gjë të vetme, për ashpërsinë. Aristoteli shkruan te Politika (1274b) se nuk kishin asgjë për t'u përmendur përveç dënimeve të rënda.

Historitë e famshme vijnë nga Plutarku, i cili shkroi shekuj më vonë. Te Jeta e Solonit (17) pothuajse çdo shkelje dënohet me vdekje: vdesin dembelët, dhe po ashtu ata që vjedhin perime ose fruta. Oratori Demad bënte shaka se ligjet e Drakonit ishin shkruar jo me bojë, por me gjak. Kur e pyetën pse, Drakoni thuhet se u përgjigj se shkeljet e vogla e meritonin vdekjen, dhe për të mëdhatë nuk gjente diçka më të rëndë.

Historianët janë të kujdesshëm. Foundation of the Hellenic World e quan të ekzagjeruar vdekjen për të gjitha krimet dhe mendon se humbja e të drejtave qytetare ose internimi ishin ndoshta më të shpeshta. I vetmi ligj që mund ta lexojmë vërtet ka të bëjë me vrasjen, φόνος, dhe është më i kujdesshëm se legjenda: «edhe nëse dikush vret dikë pa paramendim, do të internohet».

Kushtetuta e athinasve (7.1) thotë se ky ligj mbeti në përdorim kur të tjerët u braktisën; rregullat e Drakonit i quan θεσμοί dhe ato të Solonit νόμοι. Më 409/8 p.e.s. athinasit e kopjuan ligjin në një stelë guri përpara Stoas Mbretërore. Guri i dëmtuar (EM 6602) ndodhet në Muzeun Epigrafik të Athinës, por botuesit paralajmërojnë se nuk mund ta dimë sa ruan nga fjalët e vetë Drakonit.

Ligjet e Drakonit nuk e qetësuan Athinën. Sipas Kushtetutës së athinasve, që i atribuohet Aristotelit (kreu 2), toka ishte në duart e pak njerëzve. Fshatarët e varfër, ἑκτήμοροι ose «ata të së gjashtës», punonin tokën e të pasurve për një pjesë të të korrave, dhe huatë garantoheshin me vetë trupin e huamarrësit. Kush nuk mund të paguante, mund të kapej bashkë me fëmijët.

Rreth vitit 594/3 p.e.s. dy palët zgjodhën Solonin, një fisnik me pasuri mesatare dhe poet, si ndërmjetës dhe ἄρχων. Masa e tij e parë ishte σεισάχθεια, nga σείω «shkund» dhe ἄχθος «barrë». Borxhet u anuluan dhe huaja mbi personin u ndalua (6.1). Në një poezi të cituar nga vepra (12.4), Soloni thotë se shkuli gurët kufitarë, ὅροι, të ngulur në Tokën e Zezë, dikur skllave dhe tani e lirë, dhe se ktheu njerëz të shitur jashtë vendit, disa prej të cilëve nuk flisnin më atikisht.

Hollësitë janë të pasigurta. Plutarku (15) tregon se Androtioni besonte vetëm në uljen e kamatës, ndërsa shumica e autorëve flisnin për anulim të plotë. Historianët modernë ende debatojnë se kush ishin ἑκτήμοροι, çfarë pjese paguanin dhe çfarë shënonin ὅροι, ndërsa N. G. L. Hammond mbrojti një mandat të dytë, në 592/1 p.e.s., për ligjet më të gjera.

Vepra thotë se Soloni ruajti katër klasa sipas prodhimit vjetor të tokës: πεντακοσιομέδιμνοι, ἱππεῖς, ζευγῖται dhe θῆτες. Detyrat shkonin te tri të parat, sipas pasurisë. Θῆτες, punëtorët me mëditje, mund të uleshin vetëm në kuvend dhe në gjykata. Vepra i atribuon edhe një këshill, βουλή, me 400 anëtarë (8.4). Ajo përmend tri masa si më demokratiket: asnjë hua mbi personin, të drejtën e kujtdo për të kërkuar drejtësi për të dëmtuarin, dhe ankimin në gjykatë, ἡ εἰς τὸ δικαστήριον ἔφεσις (9.1).

Ligjet e tij u shkruan në κύρβεις dhe u vendosën në Stoan Mbretërore. Vepra thotë se u caktuan për njëqind vjet (7.2), Herodoti thotë dhjetë (1.29). Soloni u largua pastaj nga Athina për dhjetë vjet, që të mos e detyronin t'i ndryshonte. Asnjë palë nuk u kënaq: të varfrit shpresonin ndarje të tokës, fisnikët rendin e vjetër (11.2).

Grindjet vazhduan. Në vitin e tridhjetë e dytë pas ligjeve të tij, Pisistrati pushtoi Akropolin (14.1). Athina u bë demokraci vetëm pas Klistenit, më 508 p.e.s. Por fjalët mbeten: grekët ende bëjnë θητεία-n e tyre, fjalë e afërt me θῆτες, dhe parlamenti i tyre është Βουλή.