Rzeźba grecka: od kurosa do stylu klasycznego

Kiedy wejdziesz do Narodowego Muzeum Archeologicznego w Atenach, zobaczysz rzędy młodych ludzi z kamienia. Większość pochodzi z VI wieku p.n.e., z okresu archaicznego, i większość wyrzeźbiono w marmurze, μάρμαρον. Młodych mężczyzn nazywamy κοῦροι (kurosy), od κοῦρος, „młodzieniec”. Młode kobiety nazywamy κόραι (kory), od κόρη, „dziewczyna”. Wszyscy stoją prosto, patrzą przed siebie i się uśmiechają.

Kuros jest zwykle nagi. Ręce opuszcza wzdłuż ciała, a lewa stopa jest trochę wysunięta przed prawą. Kora jest ubrana. Jedną ręką unosi swoją długą szatę, a w drugiej trzyma przed piersią pąk kwiatu albo owoc.

Te posągi miały dwa zadania. Niektóre były darami dla boga i stały w sanktuarium. Inne stały na grobie ważnej osoby jako znak nagrobny, σῆμα. Kuros z Anawyssos na przykład przedstawia Krojsosa, człowieka, który zginął w bitwie. Greccy rzeźbiarze uczyli się od Egiptu i Wschodu, i sztywna, frontalna postawa wciąż to pokazuje.

Dziś te posągi wyglądają na białe albo szare, dlatego wiele osób myśli, że rzeźba grecka miała być biała. Tak nie było. Gdy przyjrzymy się z bliska powierzchni wielu starożytnych posągów i reliefów, zobaczymy ślady farby. Kolor, po grecku χρῶμα, był częścią dzieła, a nie dodatkiem.

Niektóre posągi wciąż to pokazują. Wielki kuros z Sunion nosi sandały, które były tylko namalowane na jego stopach. Kora Frasyklea, znaleziona w 1972 roku w Merendzie w Attyce, nosi biżuterię i czerwoną suknię. Wzory na jej ubraniu są wyryte tak wyraźnie, że badacze mogli na nowo narysować całą kolorową ozdobę. Dokładne badania Kory w peplosie z Akropolu pokazały, że nosi ona strój bogini, prawdopodobnie Artemidy.

Na ateńskim Akropolu kory upadły, gdy Persowie spalili miasto w 480 r. p.n.e. Archeolodzy odnaleźli je pod koniec XIX wieku, prawie tam, gdzie upadły, i kilka z nich wciąż ma ślady koloru. W latach 2007–2008 wystawa „Gods in Color” na Harvardzie pokazała malowane rekonstrukcje starożytnych rzeźb w naturalnej wielkości, aby zwiedzający mogli sobie wyobrazić, jak wyglądały na początku.

Na początku V wieku p.n.e. grecki rzeźbiarz, γλύπτης, zaczął porzucać sztywną postawę archaiczną. Posągi stały się głębsze i miały być oglądane ze wszystkich stron: jak pisze Narodowe Muzeum Archeologiczne, rzeźba „zdobywa trzeci wymiar”. Uśmiech zniknął, a twarze stały się spokojne i poważne. To jest styl klasyczny.

Największa zmiana dotyczyła nóg. Posąg klasyczny opiera ciężar ciała na jednej nodze, a druga jest rozluźniona i cofnięta. Biodra i ramiona przechylają się w przeciwne strony, i ciało wydaje się żywe. Rzymski pisarz Pliniusz Starszy (Historia naturalna 34, 55–56) mówi, że ten pomysł, posąg stojący na jednej nodze, był własnym wynalazkiem Polikleta z Argos. Poliklet wykonał też posąg, który artyści nazywali κανών, czyli „reguła”, bo brali z niego właściwe proporcje ciała, jak z prawa. Zwykle utożsamia się go z jego Doryforosem, włócznikiem, choć Pliniusz wymienia oba dzieła osobno.

Inni rzeźbiarze V wieku p.n.e. też są wciąż sławni. Myron wykonał Dyskobola, atletę rzucającego dyskiem. Ateńczyk Fidiasz wykonał Atenę Partenos, posąg wysoki na 12 metrów, ze złota i kości słoniowej.

Wiele najsłynniejszych greckich posągów nie było z marmuru, lecz z brązu. Starożytna greka miała jedno słowo, χαλκός, na miedź i na brąz. Oryginalne posągi z brązu są dziś rzadkie. Jednym z nielicznych jest wielki brązowy bóg znaleziony na dnie morza u przylądka Artemizjon na Eubei: to albo Zeus z piorunem, albo Posejdon z trójzębem, i nikt nie potrafi powiedzieć na pewno, który z nich. Brązowy młodzieniec z Antykithiry także wyłonił się z morza, z wraku statku.

Wiele zaginionych dzieł znamy tylko z późniejszych kopii w marmurze, często rzymskich. Diadumenos znaleziony na Delos, atleta, który wiąże sobie wokół głowy opaskę zwycięstwa, to marmurowa kopia, wykonana około 100 r. p.n.e., brązowego dzieła Polikleta. Kopista dodał pień drzewa obok jego nogi, bo marmur potrzebuje więcej podparcia niż brąz. Więc kiedy patrzysz w muzeum na „grecki posąg”, zapytaj tabliczkę: czy to oryginał, czy kopia zrobiona wieki później?

Greka wciąż ma specjalne słowo na posąg, który upamiętnia jakąś osobę: ανδριάντας, od starożytnego ἀνδριάς.