Griekse beeldhouwkunst: van kouros tot klassieke stijl

Wie het Nationaal Archeologisch Museum in Athene binnenloopt, ziet rijen jonge mensen van steen. De meeste komen uit de 6e eeuw v.Chr., de archaïsche tijd, en de meeste zijn uit marmer gehakt, μάρμαρον. De jonge mannen heten κοῦροι (kouroi), van κοῦρος, ‘jongeman’. De jonge vrouwen heten κόραι (korai), van κόρη, ‘meisje’. Ze staan allemaal rechtop, kijken recht vooruit en glimlachen.

Een kouros is meestal naakt. Zijn armen hangen langs zijn lichaam, en zijn linkervoet staat een stukje voor de rechter. Een kore is gekleed. Met één hand tilt ze haar lange kleed op, in de andere houdt ze een bloemknop of een vrucht voor haar borst.

Deze beelden hadden twee taken. Sommige waren geschenken aan een god en stonden in een heiligdom. Andere stonden op het graf van een belangrijk persoon, als grafteken, een σῆμα. De kouros van Anavyssos bijvoorbeeld stelt Kroisos voor, een man die in de strijd sneuvelde. Griekse beeldhouwers hadden geleerd van Egypte en het Oosten, en de stijve, frontale houding laat dat nog zien.

Nu zien deze beelden er wit of grijs uit, en daarom denken veel mensen dat Griekse beeldhouwkunst wit bedoeld was. Dat klopt niet. Wie het oppervlak van veel oude beelden en reliëfs goed bekijkt, vindt sporen van verf. Kleur, χρῶμα in het Grieks, hoorde bij het werk en was geen extraatje.

Sommige beelden laten het nog zien. De grote kouros van Sounion draagt sandalen die alleen op zijn voeten geschilderd waren. De kore Phrasikleia, in 1972 gevonden in Merenda in Attika, draagt sieraden en een rode jurk. De patronen op haar kleren zijn zo duidelijk ingekrast dat onderzoekers de hele kleurrijke versiering opnieuw konden tekenen. Nauwkeurig onderzoek van de Peploskore van de Akropolis liet zien dat ze de kleding van een godin draagt, waarschijnlijk Artemis.

Op de Akropolis van Athene vielen de korai om toen de Perzen de stad in 480 v.Chr. in brand staken. Archeologen vonden ze aan het eind van de 19e eeuw terug, bijna waar ze gevallen waren, en verschillende hebben nog kleursporen. In 2007–2008 toonde de tentoonstelling ‘Gods in Color’ in Harvard beschilderde reconstructies van oude beelden op ware grootte, zodat bezoekers zich konden voorstellen hoe ze er eerst uitzagen.

In het begin van de 5e eeuw v.Chr. begon de Griekse beeldhouwer, de γλύπτης, de stijve archaïsche houding los te laten. De beelden werden dieper en waren bedoeld om van alle kanten bekeken te worden: zoals het Nationaal Archeologisch Museum zegt, ‘verovert’ de beeldhouwkunst ‘de derde dimensie’. De glimlach verdween, en de gezichten werden rustig en ernstig. Dat is de klassieke stijl.

De grootste verandering zat in de benen. Een klassiek beeld laat zijn gewicht op één been rusten, terwijl het andere been ontspannen is en naar achteren staat. Heupen en schouders kantelen in tegengestelde richting, en het lichaam lijkt te leven. De Romeinse schrijver Plinius de Oudere (Naturalis historia 34.55–56) zegt dat dit idee, een beeld dat op één been staat, de eigen uitvinding was van Polykleitos uit Argos. Polykleitos maakte ook een beeld dat kunstenaars de κανών noemden, de ‘regel’, omdat ze er de juiste verhoudingen van het lichaam uit haalden, als uit een wet. Meestal wordt het gelijkgesteld aan zijn Doryphoros, de speerdrager, hoewel Plinius de twee werken apart noemt.

Ook andere beeldhouwers uit de 5e eeuw v.Chr. zijn nog beroemd. Myron maakte de Diskobolos, de discuswerper. De Athener Pheidias maakte de Athena Parthenos, een beeld van 12 meter hoog van goud en ivoor.

Veel van de beroemdste Griekse beelden waren niet van marmer maar van brons. Het Oudgrieks had één woord, χαλκός, voor koper en voor brons. Originele bronzen beelden zijn nu zeldzaam. Een van de weinige is de grote bronzen god die op de zeebodem bij Kaap Artemision op Euboea werd gevonden: het is Zeus met zijn bliksem of Poseidon met zijn drietand, en niemand kan zeker zeggen welke van de twee. Ook de bronzen jongeling van Antikythera kwam uit de zee, uit een scheepswrak.

Veel verloren werken kennen we alleen door latere kopieën in marmer, vaak Romeinse. De Diadoumenos die op Delos werd gevonden, een atleet die een overwinningslint om zijn hoofd bindt, is een marmeren kopie, gemaakt rond 100 v.Chr., van een bronzen beeld van Polykleitos. De kopiist zette een boomstam naast zijn been, omdat marmer meer steun nodig heeft dan brons. Dus als je in een museum naar een ‘Grieks beeld’ kijkt, vraag het bordje: is dit het origineel, of een kopie die eeuwen later is gemaakt?

Het Grieks heeft nog steeds een speciaal woord voor een beeld dat een persoon eert: ανδριάντας, van het oude ἀνδριάς.