Skulptura greke: nga kurosi te stili klasik

Kur hyn në Muzeun Kombëtar Arkeologjik të Athinës, sheh rreshta me të rinj prej guri. Shumica janë nga shekulli VI p.e.s., periudha arkaike, dhe shumica janë gdhendur në mermer, μάρμαρον. Djemtë quhen κοῦροι (kurosë), nga κοῦρος, “djalë i ri”. Vajzat quhen κόραι (kore), nga κόρη, “vajzë”. Të gjithë qëndrojnë drejt, shikojnë përpara dhe buzëqeshin.

Kurosi zakonisht është lakuriq. Krahët i varen pranë trupit, dhe këmba e majtë është pak përpara të djathtës. Korja është e veshur. Me njërën dorë ngre rrobën e saj të gjatë, dhe me tjetrën mban para gjoksit një syth lule ose një frut.

Këto statuja kishin dy detyra. Disa ishin dhurata për një zot dhe qëndronin në një shenjtërore. Të tjera qëndronin mbi varrin e një personi të rëndësishëm, si shenjë varri, një σῆμα. Kurosi i Anavisosit, për shembull, paraqet Kroisosin, një burrë që vdiq në betejë. Skulptorët grekë kishin mësuar nga Egjipti dhe Lindja, dhe qëndrimi i ngurtë, ballor e tregon ende këtë.

Sot këto statuja duken të bardha ose gri, prandaj shumë njerëz mendojnë se skulptura greke duhej të ishte e bardhë. Nuk ishte kështu. Po të shohësh nga afër sipërfaqen e shumë statujave dhe relieveve të lashta, gjen gjurmë boje. Ngjyra, në greqisht χρῶμα, ishte pjesë e veprës, jo një shtesë.

Disa statuja e tregojnë ende. Kurosi i madh i Sunionit mban sandale që ishin vetëm të pikturuara në këmbët e tij. Korja Frasikleia, e gjetur më 1972 në Merenda të Atikës, mban stoli dhe një fustan të kuq. Motivet në rrobat e saj janë gdhendur aq qartë, saqë studiuesit mundën ta vizatonin sërish gjithë zbukurimin e saj me ngjyra. Studimi i kujdesshëm i Kores me peplos nga Akropoli tregoi se ajo mban veshjen e një perëndeshe, ndoshta të Artemidës.

Në Akropolin e Athinës, koret ranë kur persët dogjën qytetin në vitin 480 p.e.s. Arkeologët i gjetën në fund të shekullit XIX, pothuajse aty ku kishin rënë, dhe disa prej tyre kanë ende gjurmë ngjyre. Në vitet 2007–2008, ekspozita “Gods in Color” në Harvard tregoi rindërtime të pikturuara të skulpturave të lashta në madhësi natyrale, që vizitorët të imagjinonin si dukeshin në fillim.

Në fillim të shekullit V p.e.s., skulptori grek, γλύπτης, filloi ta linte pas qëndrimin e ngurtë arkaik. Statujat u bënë më të thella dhe u punuan që të shiheshin nga të gjitha anët: siç thotë Muzeu Kombëtar Arkeologjik, skulptura “pushton dimensionin e tretë”. Buzëqeshja u zhduk, dhe fytyrat u bënë të qeta e serioze. Ky është stili klasik.

Ndryshimi më i madh ishte te këmbët. Një statujë klasike e mbështet peshën në njërën këmbë, ndërsa këmba tjetër është e lirshme dhe e tërhequr pas. Ijët dhe shpatullat anojnë në drejtime të kundërta, dhe trupi duket i gjallë. Shkrimtari romak Plini Plaku (Historia natyrore 34.55–56) thotë se kjo ide, një statujë që qëndron mbi një këmbë, ishte shpikje e vetë Poliklitit nga Argosi. Polikliti bëri edhe një statujë që artistët e quanin κανών, “rregulli”, sepse prej saj merrnin përpjesëtimet e drejta të trupit, si nga një ligj. Zakonisht ajo njehsohet me Doriforin e tij, shtizëmbajtësin, megjithëse Plini i përmend të dyja veprat veçmas.

Edhe skulptorë të tjerë të shekullit V p.e.s. janë ende të famshëm. Mironi bëri Diskobolin, hedhësin e diskut. Athinasi Fidia bëri Athinën Partenos, një statujë 12 metra të lartë prej ari dhe fildishi.

Shumë nga statujat më të famshme greke nuk ishin prej mermeri, por prej bronzi. Greqishtja e lashtë kishte një fjalë të vetme, χαλκός, si për bakrin, ashtu edhe për bronzin. Bronzet origjinale sot janë të rralla. Një nga të paktat është zoti i madh prej bronzi i gjetur në fund të detit pranë kepit Artemision në Eube: është ose Zeusi me rrufenë e tij, ose Poseidoni me treshin e tij, dhe askush nuk mund të thotë me siguri cili prej tyre. Edhe djaloshi prej bronzi i Antikitirës doli nga deti, nga një anije e mbytur.

Shumë vepra të humbura i njohim vetëm nga kopje të mëvonshme në mermer, shpesh romake. Diadumeni i gjetur në Delos, një atlet që lidh një shirit fitoreje rreth kokës, është një kopje në mermer, e bërë rreth vitit 100 p.e.s., e një vepre prej bronzi të Poliklitit. Kopjuesi shtoi një trung peme pranë këmbës së tij, sepse mermeri ka nevojë për më shumë mbështetje se bronzi. Prandaj, kur shikon një “statujë greke” në muze, pyet etiketën: a është origjinali, apo një kopje e bërë shekuj më vonë?

Greqishtja ka ende një fjalë të veçantë për statujën që nderon një person: ανδριάντας, nga fjala e lashtë ἀνδριάς.