Akropol ateński

Słowo akropol pochodzi z greki: ἄκρος znaczy „najwyższy”, a πόλις znaczy „miasto”. ἀκρόπολις to więc „górne miasto”, najwyżej położona część miasta, gdzie ludzie mogli się bronić. Wiele greckich miast miało swój akropol, ale najsłynniejszy jest Akropol w Atenach.

To wielka skała pośrodku Aten. Jej zbocza są strome i tylko od zachodu można łatwo wejść na górę. Mocne mury chronią szczyt od ponad 3300 lat. Pierwszy mur zbudowano w XIII wieku p.n.e. wokół siedziby mykeńskiego władcy.

W VIII wieku p.n.e. skała stała się miejscem świętym. Ateńczycy czcili tam Atenę, boginię, która opiekowała się ich miastem. Jej imię i nazwa miasta są prawie takie same: Ἀθηνᾶ i Ἀθῆναι. Co roku Ateńczycy urządzali na jej cześć wielkie święto, Panatenaje (Παναθήναια).

W 490 r. p.n.e. Ateńczycy pokonali armię perską pod Maratonem. Wkrótce potem zaczęli budować na Akropolu ogromną nową świątynię. Nigdy jej jednak nie ukończono. W 480 r. p.n.e. Persowie wrócili, zajęli Ateny i zniszczyli świątynie na skale.

Przez kilka lat święte miejsce leżało w ruinach. Potem, w 448 r. p.n.e., Ateńczycy postanowili je odbudować. Ateny były wtedy bogate i potężne. Ich przywódca, Perykles (Περικλῆς), rozpoczął wielki program budowlany, który trwał do końca stulecia.

Grecki pisarz Plutarch opowiada, że Perykles wybrał rzeźbiarza Fidiasza (Φειδίας), aby nadzorował wszystkie prace. Architektami Partenonu byli Iktinos i Kallikrates. Budowniczowie i rzeźbiarze przez wiele lat pracowali w lśniącym białym marmurze (μάρμαρον). Zrobili budowle tak piękne, że ludzie z całego świata wciąż przyjeżdżają, żeby je zobaczyć.

Zwiedzający wciąż wchodzą od zachodu i wciąż widzą cztery budowle z czasów Peryklesa:

• Propyleje (Προπύλαια, „brama”): okazałe wejście, zbudowane w latach 437–432 p.n.e. przez architekta Mnesiklesa. Nigdy ich w pełni nie ukończono, bo wybuchła wojna między Atenami a Spartą.
• Partenon (Παρθενών): wielka świątynia Ateny Partenos, czyli „Ateny Dziewicy”, zbudowana w latach 447–438 p.n.e. Ma po 8 kolumn na krótszych bokach i po 17 na dłuższych. W środku stał posąg Ateny ze złota i kości słoniowej, dzieło Fidiasza. Długi rzeźbiony pas, fryz, przedstawiał święto Panatenajów.
• Świątynia Ateny Nike (Νίκη znaczy zwycięstwo): mała, zgrabna świątynia przy wejściu, zbudowana w latach 427–424 p.n.e.
• Erechtejon (Ἐρέχθειον): świątynia Ateny i boga morza Posejdona, zbudowana w latach 421–406 p.n.e. Jej słynny portyk ma sześć posągów młodych kobiet, które podtrzymują dach: to kariatydy (Καρυάτιδες).

Po starożytności budowle miały wielu właścicieli. Partenon stał się kościołem chrześcijańskim, a później, pod panowaniem osmańskim, meczetem. W 1687 r. wojsko weneckie zaatakowało Akropol. Osmańscy żołnierze trzymali w Partenonie proch. Podczas ostrzału proch wybuchł i duże części świątyni runęły.

Na początku XIX wieku ludzie pracujący dla brytyjskiego lorda Elgina wywieźli wiele rzeźb, a także jedną z kariatyd. Od 1833 r. Akropol jest stanowiskiem archeologicznym nowego państwa greckiego. Od 1975 r. komitet ekspertów kieruje starannymi pracami konserwatorskimi, kamień po kamieniu. W 1987 r. UNESCO wpisało Akropol na Listę światowego dziedzictwa.

Skała należy też do nowszej historii. W 1941 r., podczas II wojny światowej, niemieccy żołnierze wywiesili na Akropolu swoją flagę. Pewnej nocy dwaj młodzi Grecy wspięli się na górę i ją zerwali. Ich historię przeczytasz niżej.