Partenon: budowa, rzeźby i historia

Partenon (Παρθενών) to świątynia, po grecku ναός: dom boga. Ateńczycy zbudowali go dla Ateny, bogini, która opiekowała się ich miastem. Jednym z jej imion było Atena Partenos, „Atena dziewica”, ponieważ w mitach nigdy nie wyszła za mąż. Słowo παρθένος oznaczało młodą, niezamężną kobietę.

Końcówka -ών oznacza „miejsce” lub „pomieszczenie”, więc Παρθενών to „pomieszczenie dziewicy”. Historycy sądzą, że nazwa najpierw należała do jednej sali w świątyni, a później do całego budynku, ale nie wiedzą na pewno, o którą salę chodziło.

Świątynię zaplanowano po wojnach perskich. W 480 r. p.n.e. Persowie spalili świątynie na Akropolu, w tym starszy Partenon, który był jeszcze w budowie. W 448 r. p.n.e. Ateńczycy postanowili odbudować swoje sanktuaria, a Partenon był pierwszym nowym budynkiem. Prace zaczęły się w 447 r. p.n.e., gdy miastem kierował Perykles (Περικλῆς). Architektami byli Iktinos i Kallikrates, a rzeźbiarz Fidiasz (Φειδίας) nadzorował całe przedsięwzięcie, jak pisze Plutarch.

Partenon to świątynia w porządku doryckim, najprostszym i najmocniejszym ze stylów greckich, ale ma też wiele elementów jońskich. Zbudowano go z białego marmuru (μάρμαρον). Rząd kolumn (κίονες) otacza go dookoła: 8 na każdym krótkim boku i 17 na każdym długim. Jego platforma ma około 31 na 70 metrów, a każda zewnętrzna kolumna ma około 10,4 metra wysokości.

W środku były dwie sale. Większa, wschodnia, mieściła wielki posąg Ateny. Mniejsza, zachodnia, miała cztery kolumny jońskie, a od 433 r. p.n.e. miasto przechowywało tam swoje publiczne pieniądze.

Budowniczowie zastosowali sprytne sztuczki, które specjaliści nazywają „korektami optycznymi”, aby ciężki budynek wyglądał lekko i żywo:

• posadzka i belki nad kolumnami lekko wyginają się ku górze pośrodku;
• każda kolumna jest nieco pogrubiona w połowie wysokości, a tę krzywiznę nazywa się entasis (ἔντασις);
• kolumny narożne stoją bliżej siebie niż pozostałe.

Budynek ukończono w 438 r. p.n.e. Rzeźby obu frontonów wymagały jeszcze kilku lat i zakończono je w 432 r. p.n.e.

Partenon był pokryty rzeźbami, które wykonał zespół rzeźbiarzy pod kierunkiem Fidiasza. Miał trzy rodzaje rzeźbionej dekoracji:

• Frontony (ἀετώματα), dwa trójkąty pod dachem na krótkich bokach. Fronton wschodni przedstawiał narodziny Ateny, a zachodni jej spór z bogiem morza Posejdonem o ziemię Aten. Podróżnik Pauzaniasz opisuje oba (Pauzaniasz 1.24.5).
• Metopy (μετόπαι), kwadratowe płyty nad zewnętrznymi kolumnami. Przedstawiały mityczne walki: bogów z Gigantami na wschodzie, Greków z Amazonkami na zachodzie, Lapitów z Centaurami na południu i wojnę trojańską na północy.
• Fryz (ζῳοφόρος), rzeźbiony pas długości około 160 metrów, wysoko na ścianach za kolumnami. Przedstawiał procesję jeźdźców, rydwanów, muzyków i zwierząt ofiarnych, zwykle uważaną za wielkie święto Aten, Panatenaje. Pośrodku wschodniej strony scena ze złożoną tkaniną być może pokazuje nową szatę (πέπλος) ofiarowaną Atenie, ale badacze wciąż o tym dyskutują.

Większość rzeźb była kiedyś malowana, choć zachowały się tylko drobne ślady barw. W środku stał posąg (ἄγαλμα) Ateny dłuta Fidiasza, ze złota i kości słoniowej. Była uzbrojona i trzymała w dłoni małą Nike (Νίκη), boginię zwycięstwa. Rzymski pisarz Pliniusz podaje jego wysokość: 26 łokci, około 11–12 metrów. Posąg zaginął; znamy go z małych późniejszych kopii.

Partenon przez wiele stuleci pozostawał niemal nienaruszony. W późnym okresie rzymskim uszkodził go pożar, a w IV wieku n.e. został naprawiony. Później zamieniono go w kościół chrześcijański. Źródła różnie datują tę zmianę, od niedługo po naprawie do około 600 r. n.e. W 1205 r., pod panowaniem łacińskim (zachodnim), poświęcono go Matce Bożej Ateńskiej. Po zdobyciu Akropolu przez Turków osmańskich w 1458 r. stał się meczetem (źródła datują tę zmianę od krótko po podboju do kilku dziesięcioleci później), a schody we wnętrzu zamieniono w minaret.

Najgorsza katastrofa nastąpiła w 1687 r. Wojsko weneckie oblegało Akropol, a osmańska załoga przechowywała w świątyni proch strzelniczy. Podczas ostrzału proch wybuchł i duża część budynku runęła. Na początku XIX wieku ludzie lorda Elgina zabrali wiele z pozostałych rzeźb; spór o nie ma osobną stronę.

Po powstaniu nowożytnego państwa greckiego Partenon stał się symbolem narodowym. Konserwatorzy pracowali przy nim w latach 1896–1902 i 1923–1933. Od 1975 r. greccy specjaliści naprawiają go kamień po kamieniu, a wiele jego oryginalnych rzeźb znajduje się dziś w Muzeum Akropolu.