Η αρχαία ελληνική γλυπτική: από τον κούρο στον κλασικό ρυθμό

Αν μπεις στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, θα δεις σειρές από νέους ανθρώπους φτιαγμένους από πέτρα. Οι περισσότεροι είναι από τον 6ο αιώνα π.Χ., την αρχαϊκή εποχή, και οι περισσότεροι είναι σκαλισμένοι σε μάρμαρο, μάρμαρον. Οι νέοι άντρες λέγονται κοῦροι (κούροι), από το κοῦρος, «νέος». Οι νέες γυναίκες λέγονται κόραι (κόρες), από το κόρη, «κορίτσι». Όλοι στέκονται όρθιοι, κοιτάζουν μπροστά και χαμογελούν.

Ο κούρος είναι συνήθως γυμνός. Τα χέρια του κρέμονται δίπλα στο σώμα, και το αριστερό του πόδι είναι λίγο πιο μπροστά από το δεξί. Η κόρη είναι ντυμένη. Με το ένα χέρι σηκώνει το μακρύ της ρούχο, και με το άλλο κρατά ένα μπουμπούκι ή έναν καρπό μπροστά στο στήθος.

Αυτά τα αγάλματα είχαν δύο δουλειές. Μερικά ήταν δώρα σε έναν θεό και στέκονταν σε ένα ιερό. Άλλα στέκονταν πάνω από τον τάφο ενός σημαντικού προσώπου, ως σημάδι του τάφου, ως σῆμα. Ο κούρος της Αναβύσσου, για παράδειγμα, παριστάνει τον Κροίσο, έναν άντρα που σκοτώθηκε στη μάχη. Οι Έλληνες γλύπτες είχαν μάθει από την Αίγυπτο και την Ανατολή, και η άκαμπτη, μετωπική στάση το δείχνει ακόμα.

Σήμερα αυτά τα αγάλματα φαίνονται άσπρα ή γκρίζα, γι’ αυτό πολλοί νομίζουν ότι η ελληνική γλυπτική ήταν από την αρχή λευκή. Δεν ήταν. Αν κοιτάξεις προσεκτικά την επιφάνεια πολλών αρχαίων αγαλμάτων και ανάγλυφων, θα δεις ίχνη χρώματος. Το χρώμα, το χρῶμα, ήταν μέρος του έργου, όχι κάτι επιπλέον.

Μερικά αγάλματα το δείχνουν ακόμα. Ο μεγάλος κούρος του Σουνίου φοράει σανδάλια που ήταν μόνο ζωγραφισμένα στα πόδια του. Η κόρη Φρασίκλεια, που βρέθηκε το 1972 στη Μερέντα της Αττικής, φοράει κοσμήματα και κόκκινο φόρεμα. Τα σχέδια στα ρούχα της είναι χαραγμένα τόσο καθαρά, ώστε οι ερευνητές μπόρεσαν να ξανασχεδιάσουν όλη την πολύχρωμη διακόσμηση. Η προσεκτική μελέτη της Πεπλοφόρου Κόρης της Ακρόπολης έδειξε ότι φοράει το ρούχο μιας θεάς, πιθανότατα της Άρτεμης.

Στην Ακρόπολη της Αθήνας, οι κόρες έπεσαν όταν οι Πέρσες έκαψαν την πόλη το 480 π.Χ. Οι αρχαιολόγοι τις βρήκαν στα τέλη του 19ου αιώνα, σχεδόν εκεί όπου είχαν πέσει, και αρκετές έχουν ακόμα ίχνη χρώματος. Το 2007–2008, η έκθεση «Θεοί με χρώματα» στο Χάρβαρντ έδειξε ζωγραφισμένες αναπαραστάσεις αρχαίων γλυπτών σε φυσικό μέγεθος, για να φανταστούν οι επισκέπτες πώς έμοιαζαν στην αρχή.

Στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ., ο Έλληνας γλύπτης άρχισε να αφήνει πίσω την άκαμπτη αρχαϊκή στάση. Τα αγάλματα έγιναν πιο βαθιά και φτιάχνονταν για να τα βλέπει κανείς από όλες τις πλευρές: όπως λέει το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, η γλυπτική «κατακτά την τρίτη διάσταση». Το χαμόγελο χάθηκε, και τα πρόσωπα έγιναν ήρεμα και σοβαρά. Αυτός είναι ο κλασικός ρυθμός.

Η μεγαλύτερη αλλαγή έγινε στα πόδια. Ένα κλασικό άγαλμα στηρίζει το βάρος του στο ένα πόδι, ενώ το άλλο πόδι είναι χαλαρό και τραβηγμένο πίσω. Οι γοφοί και οι ώμοι γέρνουν προς αντίθετες κατευθύνσεις, και το σώμα μοιάζει ζωντανό. Ο Ρωμαίος συγγραφέας Πλίνιος ο Πρεσβύτερος (Φυσική Ιστορία 34.55–56) λέει ότι αυτή η ιδέα, ένα άγαλμα που πατά στο ένα πόδι, ήταν προσωπική επινόηση του Πολύκλειτου από το Άργος. Ο Πολύκλειτος έφτιαξε επίσης ένα άγαλμα που οι καλλιτέχνες το ονόμασαν κανών, «κανόνα», γιατί έπαιρναν από αυτό τις σωστές αναλογίες του σώματος, σαν από νόμο. Συνήθως ταυτίζεται με τον Δορυφόρο του, τον άντρα που κρατά δόρυ, αν και ο Πλίνιος αναφέρει τα δύο έργα χωριστά.

Κι άλλοι γλύπτες του 5ου αιώνα π.Χ. είναι ακόμα διάσημοι. Ο Μύρων έφτιαξε τον Δισκοβόλο. Ο Αθηναίος Φειδίας έφτιαξε την Αθηνά Παρθένο, ένα άγαλμα ύψους 12 μέτρων από χρυσό και ελεφαντόδοντο.

Πολλά από τα πιο διάσημα ελληνικά αγάλματα δεν ήταν από μάρμαρο αλλά από μπρούντζο. Τα αρχαία ελληνικά είχαν μία λέξη, χαλκός, και για τον χαλκό και για τον μπρούντζο. Τα πρωτότυπα χάλκινα αγάλματα είναι σήμερα σπάνια. Ένα από τα λίγα είναι ο μεγάλος χάλκινος θεός που βρέθηκε στον βυθό, στο ακρωτήριο Αρτεμίσιο της Εύβοιας: είναι ή ο Δίας με τον κεραυνό του ή ο Ποσειδώνας με την τρίαινά του, και κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά ποιος από τους δύο. Ο χάλκινος έφηβος των Αντικυθήρων βγήκε κι αυτός από τη θάλασσα, από ένα ναυάγιο.

Πολλά χαμένα έργα τα ξέρουμε μόνο από μεταγενέστερα αντίγραφα, συχνά ρωμαϊκά, σε μάρμαρο. Ο Διαδούμενος που βρέθηκε στη Δήλο, ένας αθλητής που δένει μια ταινία νίκης γύρω από το κεφάλι του, είναι μαρμάρινο αντίγραφο, φτιαγμένο γύρω στο 100 π.Χ., ενός χάλκινου έργου του Πολύκλειτου. Ο αντιγραφέας πρόσθεσε έναν κορμό δέντρου δίπλα στο πόδι του, γιατί το μάρμαρο χρειάζεται περισσότερο στήριγμα από τον μπρούντζο. Έτσι, όταν κοιτάς ένα «ελληνικό άγαλμα» σε μουσείο, ρώτα την πινακίδα: είναι το πρωτότυπο ή ένα αντίγραφο φτιαγμένο αιώνες αργότερα;

Τα ελληνικά έχουν ακόμα μια ειδική λέξη για το άγαλμα που τιμά ένα πρόσωπο: ανδριάντας, από το αρχαίο ἀνδριάς.