Olimpia – sanktuarium Zeusa

Olimpia leży w zachodniej części Peloponezu, dużego półwyspu na południu Grecji. Znajduje się w zielonej dolinie, gdzie spotykają się dwie rzeki, Alfejos i Kladeos, u stóp niewielkiego wzgórza zwanego Kronion. Większość starożytnych miejsc w Grecji jest sucha i skalista, ale Olimpia jest pełna drzew. Ludzie mieszkali w tej dolinie długo przed powstaniem świątyń, mniej więcej od 4000 roku p.n.e. Mniej więcej od X wieku p.n.e. czczono tu Zeusa, króla bogów.

Sercem Olimpii była Altis, święty okręg Zeusa. Jej nazwa pochodzi od miejscowej formy słowa ἄλσος, czyli gaj: mały las. Takie miejsce nazywa się sanktuarium, czyli świętym miejscem, które należy do boga. W Altis stały świątynie, posągi i małe budynki pełne cennych darów. Blisko środka znajdował się wielki βωμός, ołtarz Zeusa, na którym składano bogu ofiary. Co cztery lata Grecy z wielu miast przybywali tu na święto Zeusa i igrzyska olimpijskie.

W południowej części Altis stał ναός, świątynia Zeusa. Zaprojektował ją architekt Libon z pobliskiego miasta Elida. Budowa zaczęła się około 470 roku p.n.e., a świątynię ukończono około 456 roku p.n.e. Była to największa świątynia na całym Peloponezie. Zbudowano ją w porządku doryckim, z 6 kolumnami na każdym krótszym boku i 13 na każdym dłuższym. Każda kolumna miała ponad 10 metrów wysokości. Budowniczowie użyli miejscowego kamienia pełnego drobnych muszelek. Pokryli go białym tynkiem z pyłu marmurowego, żeby wyglądał jak marmur.

Wysoko na obu końcach, w trójkącie pod dachem zwanym frontonem, stały duże marmurowe posągi. Fronton wschodni przedstawiał wyścig rydwanów z mitu, między herosem Pelopsem a królem Ojnomaosem, z Zeusem stojącym pośrodku. Fronton zachodni przedstawiał dziką walkę Lapitów z centaurami, stworzeniami pół ludźmi, pół końmi, z bogiem Apollinem w środku. Mniejsze rzeźbione płyty, metopy, pokazywały dwanaście prac herosa Heraklesa.

W świątyni siedział najsłynniejsze ἄγαλμα Olimpii, czyli jej najsłynniejszy posąg. Ateński rzeźbiarz Fidiasz wykonał go około 430 roku p.n.e. Miał około 12 metrów wysokości, tyle co czteropiętrowy dom. Zeus siedział na tronie. W prawej ręce trzymał małą figurę Nike, bogini νίκη, czyli zwycięstwa. W lewej ręce trzymał berło z orłem na szczycie, a na głowie miał wieniec z oliwki. Posąg był χρυσελεφάντινος, ze złota i kości słoniowej: drewniany szkielet pokryto cienkimi płytkami z kości słoniowej na skórę i ze złota na szaty i włosy. Zaliczano go do siedmiu cudów świata.

Fidiasz pracował w ἐργαστήριον, czyli warsztacie, tuż na zachód od świątyni. Zbudowano go tej samej wielkości co wnętrze świątyni, żeby mógł zobaczyć, jak posąg będzie wyglądał. Archeolodzy znaleźli w warsztacie i wokół niego gliniane formy i narzędzia, a nawet mały kubek z imieniem Fidiasza. Później chrześcijanie zbudowali na warsztacie kościół, a jego mury wciąż stoją.

Sam posąg zaginął. Wywieziono go do Konstantynopola i wielu historyków uważa, że spłonął tam w pożarze około 475 roku n.e. Wiemy, jak wyglądał, dzięki starym monetom i Pauzaniaszowi, podróżnikowi, który opisał go w II wieku n.e.

Olimpia miała wiele innych budowli:

• Świątynię Hery, zbudowaną około 600 roku p.n.e., jedną z najstarszych świątyń greckich tego rodzaju. Jej pierwsze kolumny były drewniane.
• Rząd małych skarbczyków pod wzgórzem Kronion, gdzie greckie miasta przechowywały swoje dary dla boga.
• Okrągłe Filipejon, zbudowane przez króla Filipa II Macedońskiego po zwycięstwie pod Cheroneą w 338 roku p.n.e.
• Palestrę i gimnazjon, gdzie trenowali sportowcy, stadion i Leonidajon, duży dom gościnny dla ważnych przybyszów.

Po starożytności σεισμοί, czyli trzęsienia ziemi, przewróciły kolumny świątyni Zeusa, a powodzie rzek przykryły ruiny błotem i piaskiem. Do VII wieku n.e. ludzie opuścili to miejsce. W 1830 roku Grecja podarowała Francji kilka metop znalezionych przez francuskich uczonych; dziś są w Luwrze w Paryżu. W 1875 roku niemieccy archeolodzy zaczęli odkopywać całe sanktuarium i wciąż tu pracują razem z greckimi archeologami.

Dziś muzeum pokazuje posągi z frontonów i metopy świątyni, lecącą Nike Pajoniosa z około 420 roku p.n.e. oraz posąg Hermesa znaleziony w świątyni Hery, przypisywany zwykle Praksytelesowi. Olimpia jest na Liście światowego dziedzictwa UNESCO od 1989 roku. W 2007 roku wielkie pożary lasów spaliły okoliczne wzgórza, ale starożytne zabytki nie ucierpiały.