Dionizje: święto teatru

Διονύσια były świętami Dionizosa, boga wina. Ateny i ich okolice obchodziły ich kilka. Zimą, w miesiącu posejdeon (grudzień–styczeń), wsie świętowały Dionizje Wiejskie. W komedii Arystofanesa Acharnejczycy rolnik Dikajopolis urządza własne: córka niesie koszyk, niewolnicy niosą symbol płodności, a żona patrzy z dachu.

Największe były Wielkie Dionizje, wiosną, w miesiącu elafebolion (marzec–kwiecień), w teatrze Dionizosa na zboczach Akropolu. Według tradycji tyran Pizystrat założył je lub rozszerzył około 534 r. p.n.e., ale niektórzy uczeni datują oficjalne konkursy teatralne na około 501 r. p.n.e., po upadku tyranów. Były przede wszystkim okazją religijną: prawo przytoczone przez Demostenesa (21.10) zakazywało zajmowania majątku dłużnika w dni święta.

Według dawnej opowieści drewniany posąg Dionizosa przybył do Aten z Eleuter, na granicy z Beocją (Pauzaniasz 1.38.8). Przed świętem zanoszono go do świątyni poza miastem i przynoszono z powrotem przy świetle pochodni. W wielkiej procesji, πομπή, były kosze, wino, symbole płodności i byki na ofiarę, a sponsorzy szli w najlepszych strojach.

Ajschines (3.67) wspomina o προαγών, „przedkonkursie”, ósmego dnia miesiąca. Przypomina też (3.154), że dawniej, tuż przed tragediami, herold wyprowadzał młodych mężczyzn, których ojcowie zginęli na wojnie. Prawo u Demostenesa wymienia procesję, chóry chłopców, wesoły pochód (κῶμος), komedie i tragedie. Poza tym program jest niepewny: współczesne opracowania mówią o pięciu lub siedmiu dniach, a historyk M. L. Damen ostrzega, że nie wiemy, ile dni trwało święto.

Święto było ἀγών, czyli konkursem. Ateńskie fyle wystawiały sponsorów chórów mężczyzn i chłopców (Ustrój polityczny Aten 56.3), które wykonywały διθύραμβος, hymn na cześć Dionizosa. Świadectwa antyczne wskazują na pięćdziesięciu mężczyzn w takim chórze. Rywalizowało trzech poetów tragicznych, każdy z trzema tragediami i dramatem satyrowym, choć zasady z czasem się zmieniały.

Archont, wysoki urzędnik, wybierał trzech z najbogatszych obywateli na χορηγοί tragedii, a dawniej także pięciu dla komedii. Każdy płacił za szkolenie i wyposażenie chóru. Sędziów zwykle losowano, ale Plutarch (Kimon 8) opowiada, że pewnego roku archont kazał sądzić zamiast nich dziesięciu strategom, i wygrał młody Sofokles. Nie wiemy dokładnie, jak przyznawano nagrody. Były pierwsze, drugie i trzecie miejsce, a imię zwycięskiego sponsora mogło zostać zapisane na kamieniu.

Znane powiedzenie głosiło, że tragedia „nie ma nic wspólnego z Dionizosem”. Co do fabuł było to niemal prawdą: jak zauważa Damen, z trzydziestu trzech zachowanych klasycznych tragedii wszystkie oprócz jednej dotyczą mitów, w których nie on stoi w centrum. Badacze wciąż spierają się, na ile dramat wyrósł z jego kultu. Publiczność była liczna, liczyła tysiące osób. Gdy Sokrates u Platona mówi o „ponad trzydziestu tysiącach Greków” podziwiających zwycięskiego poetę (Uczta 175e), jest to żartobliwy komplement, a nie liczenie.

Słowa święta wciąż żyją. χορηγός to dziś sponsor wydarzenia artystycznego lub sportowego. Krytycy wciąż mogą „pisać διθυράμβους” o przedstawieniu, które uwielbiają. αγώνας może być meczem piłkarskim, κριτής ocenia konkurs, a πομπή to uroczysta procesja, na przykład Επιτάφιος na ulicach.