Dionysia: tiyatro şenliği

Διονύσια, şarap tanrısı Dionysos’un şenlikleriydi. Atina ve kırsalı bunlardan birkaçını kutlardı. Kışın, Poseideon ayında (aralık–ocak), köyler Kırsal Dionysia’yı kutlardı. Aristophanes’in Akharnalılar komedyasında çiftçi Dikaiopolis kendi şenliğini yapar: kızı sepet taşır, köleleri bir bereket simgesi taşır, karısı da damdan izler.

En büyüğü ilkbaharda, Elaphebolion ayında (mart–nisan), Akropolis’in yamaçlarındaki Dionysos Tiyatrosu’nda düzenlenen Kent Dionysia’sı idi. Geleneğe göre Tiran Peisistratos onu yaklaşık MÖ 534’te kurdu ya da genişletti, ama bazı bilim insanları resmî tiyatro yarışmalarını tiranların düşüşünden sonraya, yaklaşık MÖ 501’e tarihler. Her şeyden önce dinî bir etkinlikti: Demosthenes’in (21.10) aktardığı bir yasa, şenlik günlerinde bir borçlunun malına el konmasını yasaklıyordu.

Eski bir anlatıya göre Dionysos’un ahşap heykeli Atina’ya Boiotia sınırındaki Eleutherai’den gelmişti (Pausanias 1.38.8). Şenlikten önce heykel kent dışındaki bir tapınağa götürülür ve meşale ışığında geri getirilirdi. Büyük alayda, πομπή, sepetler, şarap, bereket simgeleri ve kurban boğaları bulunur, destekçiler de en güzel giysileriyle yürürdü.

Aiskhines (3.67), ayın sekizinci gününde bir προαγών, yani “ön yarışma” olduğundan söz eder. Ayrıca (3.154) eskiden, tragedyalardan hemen önce, bir tellalın babaları savaşta ölmüş gençleri öne çıkardığını anımsatır. Demosthenes’teki yasa alayı, erkek çocuk korolarını, eğlenceli yürüyüşü (κῶμος), komedyaları ve tragedyaları sayar. Bunun ötesinde program belirsizdir: modern anlatımlar beş ya da yedi gün der, tarihçi M. L. Damen ise şenliğin kaç gün sürdüğünü bilmediğimizi hatırlatır.

Şenlik bir ἀγών, yani yarışmaydı. Atina kabileleri erkek ve çocuk koroları için destekçi sağlardı (Atinalıların Devleti 56.3); bu korolar Dionysos’a bir ilahi olan διθύραμβος’u sunardı. Antik kanıtlar böyle bir koroda elli erkek olduğuna işaret eder. Üç tragedya şairi, her biri üç tragedya ve bir satir oyunuyla yarışırdı; yine de kurallar zamanla değişti.

Üst düzey bir görevli olan arkhon, en zengin yurttaşlardan üçünü tragedya için χορηγοί olarak seçerdi, eskiden komedya için de beş kişi seçerdi. Her biri bir koronun eğitimini ve donanımını öderdi. Yargıçlar normalde kurayla belirlenirdi, ama Plutarkhos (Kimon 8) bir yıl arkhonun onların yerine on generali yargıç yaptığını ve genç Sophokles’in kazandığını anlatır. Ödüllerin tam olarak nasıl belirlendiğini bilmiyoruz. Birinci, ikinci ve üçüncü dereceler vardı ve kazanan destekçinin adı taşa yazılabilirdi.

Yaygın bir söz, tragedyanın “Dionysos ile hiçbir ilgisi olmadığını” söylerdi. Konular için bu neredeyse doğruydu: Damen’in belirttiği gibi, günümüze ulaşan otuz üç klasik tragedyadan biri dışında hepsi onu merkeze almayan mitleri işler. Araştırmacılar, dramanın onun kültünden ne ölçüde doğduğunu hâlâ tartışıyor. Seyirci kalabalıktı, binlerce kişiydi. Platon’un Sokrates’i, kazanan bir şairi öven “otuz binden fazla Yunan”dan söz ettiğinde (Şölen 175e), bu bir sayım değil, takılmalı bir iltifattır.

Şenliğin sözcükleri hâlâ kullanılıyor. χορηγός bugün bir sanat ya da spor etkinliğinin sponsorudur. Eleştirmenler sevdikleri bir oyun için hâlâ “διθυράμβους yazabilir”. αγώνας bir futbol maçı olabilir, κριτής bir yarışmayı değerlendirir, πομπή ise sokaklardaki Επιτάφιος alayı gibi resmî bir yürüyüştür.