De Dionysia: het feest van het theater

De Διονύσια waren feesten van Dionysos, de god van de wijn. Athene en het platteland eromheen vierden er meerdere. In de winter, in de maand Poseideon (december–januari), vierden de dorpen de Landelijke Dionysia. In de komedie De Acharniërs van Aristophanes viert de boer Dikaiopolis zijn eigen feest: zijn dochter draagt een mand, zijn slaven dragen een vruchtbaarheidssymbool en zijn vrouw kijkt toe vanaf het dak.

Het grootste feest was dat van de Grote Dionysia, in het voorjaar, in de maand Elaphebolion (maart–april), in het theater van Dionysos op de hellingen van de Akropolis. Volgens de overlevering stichtte of vergrootte de tiran Pisistratus het rond 534 v.Chr., maar sommige geleerden dateren de officiële theaterwedstrijden rond 501 v.Chr., na de val van de tirannen. Het was vooral een religieuze gelegenheid: een wet die Demosthenes (21.10) aanhaalt, verbood om tijdens de feestdagen de bezittingen van een schuldenaar in beslag te nemen.

Volgens een oud verhaal was het houten beeld van Dionysos uit Eleutherae, aan de grens met Boeotië, naar Athene gekomen (Pausanias 1.38.8). Voor het feest werd het naar een tempel buiten de stad gebracht en bij fakkellicht teruggedragen. In de grote optocht, de πομπή, gingen manden, wijn, vruchtbaarheidssymbolen en stieren voor het offer mee, terwijl de geldschieters in hun beste kleren meeliepen.

Aeschines (3.67) noemt een προαγών, een “voorwedstrijd”, op de achtste dag van de maand. Hij herinnert er ook aan (3.154) dat vroeger, vlak voor de tragedies, een heraut jonge mannen naar voren bracht van wie de vader in de oorlog was gestorven. De wet bij Demosthenes noemt de optocht, de jongenskoren, de vrolijke stoet (κῶμος), de komedies en de tragedies. Verder is het programma onzeker: moderne beschrijvingen noemen vijf of zeven dagen, en de historicus M. L. Damen waarschuwt dat we niet weten hoeveel dagen het feest duurde.

Het feest was een ἀγών, een wedstrijd. De Atheense phylen leverden geldschieters voor koren van mannen en jongens (Staatsinrichting van de Atheners 56.3), die de διθύραμβος uitvoerden, een hymne aan Dionysos. Antieke getuigenissen wijzen op vijftig mannen in zo’n koor. Drie tragediedichters namen het tegen elkaar op, elk met drie tragedies en een saterspel, al veranderden de regels in de loop van de tijd.

De archont, een hoge magistraat, koos drie van de rijkste burgers als χορηγοί voor de tragedie, en vroeger ook vijf voor de komedie. Ieder betaalde de training en uitrusting van een koor. De juryleden werden normaal gesproken door loting gekozen, maar Plutarchus (Kimon 8) vertelt dat de archont op een jaar in hun plaats de tien strategen liet oordelen, en de jonge Sophocles won. We weten niet precies hoe de prijzen werden bepaald. Er waren een eerste, tweede en derde plaats, en de naam van een winnende geldschieter kon op steen worden vastgelegd.

Een bekend gezegde beweerde dat de tragedie “niets met Dionysos te maken had”. Voor de verhalen klopte dat bijna: zoals Damen opmerkt, gaan van de drieëndertig bewaarde klassieke tragedies alle op één na over mythen waarin hij niet centraal staat. Geleerden twisten nog over de vraag hoe ver het drama uit zijn cultus is voortgekomen. Het publiek was groot, duizenden mensen. Als de Socrates van Plato spreekt over “meer dan dertigduizend Grieken” die een winnende dichter bewonderen (Symposion 175e), is dat een plagend compliment, geen telling.

De woorden van het feest leven voort. Een χορηγός is nu de sponsor van een kunst- of sportevenement. Critici kunnen nog steeds “διθυράμβους schrijven” over een voorstelling waar ze dol op zijn. Een αγώνας kan een voetbalwedstrijd zijn, een κριτής beoordeelt een wedstrijd en een πομπή is een plechtige processie, zoals die van de Επιτάφιος door de straten.