Dioniset: festa e teatrit

Διονύσια ishin festat e Dionisit, perëndisë së verës. Athina dhe fshatrat e saj kishin disa të tilla. Në dimër, në muajin Poseideon (dhjetor–janar), fshatrat kremtonin Dioniset e fshatit. Në komedinë e Aristofanit Akarnanët, fshatari Dikeopoli kremton të vetën: e bija mban një shportë, skllevërit mbajnë një simbol pjellorie dhe e shoqja shikon nga çatia.

Më e madhja ishte ajo e Dioniseve të Mëdha, në pranverë, në muajin Elafebolion (mars–prill), në teatrin e Dionisit, në shpatet e Akropolit. Sipas traditës, tirani Pisistrat e themeloi ose e zgjeroi rreth vitit 534 p.e.s., por disa studiues i datojnë garat zyrtare teatrore rreth vitit 501 p.e.s., pas rënies së tiranëve. Ishte mbi të gjitha një rast fetar: një ligj i cituar nga Demosteni (21.10) ndalonte që gjatë ditëve të festës të merreshin pasuritë e një debitori.

Një rrëfim i vjetër thoshte se statuja prej druri e Dionisit kishte ardhur në Athinë nga Eleuterat, në kufi me Beotinë (Pausania 1.38.8). Para festës ajo çohej në një tempull jashtë qytetit dhe kthehej nën dritën e pishtarëve. Procesioni i madh, πομπή, kishte shporta, verë, simbole pjellorie dhe dema për flijim, ndërsa financuesit ecnin me rrobat e tyre më të mira.

Eskini (3.67) përmend një προαγών, një “paragarë”, në ditën e tetë të muajit. Ai kujton edhe (3.154) se më parë, pak para tragjedive, një lajmëtar nxirrte përpara të rinj, baballarët e të cilëve kishin vdekur në luftë. Ligji te Demosteni rendit procesionin, koret e djemve, kortezhin e gëzuar (κῶμος), komeditë dhe tragjeditë. Përtej kësaj, programi është i pasigurt: autorët e sotëm flasin për pesë ose shtatë ditë, dhe historiani M. L. Damen paralajmëron se nuk e dimë sa ditë zgjaste festa.

Festa ishte një ἀγών, një garë. Fiset athinase jepnin financues për kore burrash dhe djemsh (Kushtetuta e athinasve 56.3), që këndonin διθύραμβος, një himn për Dionisin. Dëshmitë e lashta tregojnë pesëdhjetë burra në një kor të tillë. Garonin tre poetë tragjikë, secili me tri tragjedi dhe një dramë satirike, megjithëse rregullat ndryshuan me kohën.

Arkonti, një zyrtar i lartë, zgjidhte tre nga qytetarët më të pasur si χορηγοί për tragjedinë, dhe më parë edhe pesë për komedinë. Secili paguante për stërvitjen dhe pajisjen e një kori. Gjyqtarët zakonisht hidheshin me short, por Plutarku (Kimoni 8) tregon se një vit arkonti vuri në vend të tyre dhjetë strategët, dhe fitoi i riu Sofokli. Nuk e dimë saktë si vendoseshin çmimet. Kishte vend të parë, të dytë dhe të tretë, dhe emri i një financuesi fitues mund të shkruhej në gur.

Një thënie e njohur pohonte se tragjedia “nuk kishte asgjë të përbashkët me Dionisin”. Për subjektet kjo ishte pothuajse e vërtetë: siç vëren Damen, nga tridhjetë e tri tragjeditë klasike të ruajtura, të gjitha përveç njërës trajtojnë mite ku ai nuk është në qendër. Studiuesit ende diskutojnë se sa lindi drama nga kulti i tij. Publiku ishte i madh, me mijëra njerëz. Kur Sokrati i Platonit flet për “më shumë se tridhjetë mijë grekë” që admirojnë një poet fitues (Gostia 175e), kjo është një kompliment tallës, jo një numërim.

Fjalët e festës përdoren ende. χορηγός sot është sponsori i një ngjarjeje artistike ose sportive. Kritikët ende mund të “shkruajnë διθυράμβους” për një shfaqje që e duan. αγώνας mund të jetë një ndeshje futbolli, κριτής gjykon një konkurs, dhe πομπή është një procesion solemn, si ai i Επιτάφιος nëpër rrugë.