Komedia grecka: od Arystofanesa do Menandra

Słowo κωμῳδία występuje już u Arystofanesa (Acharnejczycy 378). Zwykle wywodzi się je od κῶμος, hucznej zabawy lub grupy biesiadników, oraz ᾠδή, pieśni. Arystoteles (Poetyka 1448a) podaje, że Dorowie łączyli je raczej z κώμη, wsią; podstawowy słownik LSJ uznaje to za błąd. Początki pozostają niejasne i Arystoteles sam to mówi: wczesna komedia przeszła niezauważona, bo nikt nie traktował jej poważnie, a archont przyznał jej chór dopiero późno (1449b).

Pewnych dat jest mało. Oficjalny konkurs komediowy zaczął się na Wielkich Dionizjach w 486 p.n.e. (niektóre źródła podają 487/6), a na Lenajach około 440 p.n.e. Komedii nie należy mylić z dramatem satyrowym (σατυρικό δράμα), który zamykał cykl utworów poety tragicznego. Także σάτυρος, towarzysz Dionizosa, nie dał słowa σάτιρα: to współczesne słowo przyszło przez włoski z łacińskiego satira.

Nazwy okresów są późniejsze od utworów. Arystoteles przeciwstawia komedie dawne i nowe w Etyce nikomachejskiej (1128a): dawne śmiały się z nieprzyzwoitości (αἰσχρολογία), nowe wolały aluzję (ὑπόνοια). Późniejsi autorzy, wśród nich Marek Aureliusz (11.6), używają trzech terminów: dawna, średnia i nowa (ἀρχαία, μέση, νέα). Granice między nimi są przybliżone.

Z komedii dawnej tylko jeden poeta zachował się w całych utworach. Kratinos i Eupolis znani są z fragmentów, natomiast po Arystofanesie zostało jedenaście komedii, z lat 425–388 p.n.e., z około czterdziestu (Suda podaje 44). Jego celem byli żyjący ludzie. W Acharnejczykach 377–378 bohater, mówiący w imieniu poety, wspomina, co wycierpiał od Kleona z powodu „zeszłorocznej komedii”; wynik tego sporu jest nieznany. W Rycerzach (424 p.n.e.) Kleon występuje jako niewolnik Paflagończyk, a wiersze 230–232 żartują, że żaden wytwórca masek nie odważył się skopiować jego twarzy. Chmury (423 p.n.e.) zajęły w konkursie ostatnie miejsce; Sokrates Platona (Obrona 19c) wspomina później scenicznego „Sokratesa”, który twierdził, że chodzi po powietrzu.

Podręczniki opisują zwykły porządek utworu:

• πρόλογος: aktorzy przedstawiają problem.
• πάροδος: wchodzi chór, według tradycji liczący 24 osoby i często przebrany, za osy lub ptaki.
• ἀγών: formalne starcie poglądów; w Żabach 883 Ajschylos i Eurypides stają do ἀγὼν σοφίας, zawodów w mądrości.
• παράβασις: chór zwraca się do publiczności.
• ἐπεισόδια: krótkie sceny przeplatane pieśniami chóru.

W przerwie akcji chór porzuca swoją rolę i mówi wprost do widzów, często w imieniu poety. Arystofanes ma na to czasownik: wystąpić „w stronę publiczności”, πρὸς τὸ θέατρον παραβῆναι (Rycerze 508; por. Pokój 735 i Kobiety na święcie Tesmoforiów 785). LSJ cytuje rzeczownik παράβασις dla tej sceny tylko z późniejszych autorów, takich jak Plutarch i Hefajstion. Co do obrazu w tym słowie nie ma zgody: według LSJ chór „występował naprzód”, inni tłumaczą, że „wychodzi” ze swojej roli.

Dwa przykłady pokazują jej zakres. W Chmurach 518, w zachowanej poprawionej wersji, chór zaczyna od ὦ θεώμενοι κατερῶ πρὸς ὑμᾶς ἐλευθέρως τἀληθῆ, „widzowie, powiem wam swobodnie prawdę”, a dalej następuje skarga poety na porażkę utworu. W Żabach 686–688 „święty chór” rości sobie prawo do doradzania miastu i wzywa do zrównania obywateli (ἐξισῶσαι τοὺς πολίτας). Na ile takie fragmenty oddają poglądy samego Arystofanesa, pozostaje przedmiotem sporu. Parabaza nigdy nie była obowiązkowa: Liddell i Scott odnotowują jej brak w Lizystracie, Sejmie kobiet i Plutosie, a żaden zachowany utwór po Żabach (405 p.n.e.) jej nie ma.

Po wojnie peloponeskiej komedia się zmienia. Teksty Sejmu kobiet (ok. 392 p.n.e.) i Plutosa (388 p.n.e.) mają adnotację χοροῦ, „chóru”, tam gdzie pieśń chóru nie jest już zapisana. Platonios, późniejszy krytyk, wiąże zanik politycznego ataku ze strachem przed procesami i brakiem ludzi gotowych finansować chóry: to jedno starożytne wyjaśnienie, a nie udowodniona przyczyna. Między 388 a 316 p.n.e. nie zachował się żaden cały utwór, więc komedię średnią znamy z tytułów i fragmentów.

Komedia nowa, od lat 20. IV wieku p.n.e., wchodzi do prywatnego domu. Jej fabuły opierają się na zbiegach okoliczności i stałych typach: zakochanym młodzieńcu, sprytnym niewolniku, chełpliwym żołnierzu, gadatliwym kucharzu, pasożycie. Menandrowi (ok. 342–291 p.n.e.; daty nieco się różnią) Suda przypisuje 108 utworów, ale znanych jest tylko osiem zwycięstw. Jego pierwsze wystawienie datuje się na 321 p.n.e., a jego Δύσκολος, „zrzęda”, zwyciężył na Lenajach w 316 p.n.e.

Menander nie dotarł do nas przez średniowieczne rękopisy. Wrócił dzięki papirusom z Egiptu: kodeks kairski wydano w 1907 roku, a kodeks Bodmera z III wieku n.e. dał nam Δύσκολος w 1958 roku, jedyny utwór zachowany niemal w całości. Plaut i Terencjusz przerabiali greckie oryginały dla Rzymu, a co najmniej dziesięć ich utworów pochodzi od Menandra i Filemona. Tytuły wciąż mówią współczesną greką: βάτραχοι to żaby, σφήκες osy, a δύσκολος, niegdyś zrzędliwy, dziś znaczy głównie trudny.