Teatr grecki: tragedia, komedia i maski

Teatr grecki narodził się w Atenach w VI wieku p.n.e. Sztuk nie grano codziennie. Były częścią wielkich świąt religijnych na cześć Dionizosa, boga wina i teatru. Najważniejszym z nich były Wielkie Dionizje, obchodzone co wiosnę. Około 534 roku p.n.e. przedstawienia należały już do tego święta, a dawna tradycja mówi, że poeta imieniem Tespis zdobył pierwszą nagrodę za tragedię.

Pójście do teatru przypominało trochę dzisiejszy wielki finał. Tysiące ludzi przychodziło i od rana siedziało pod gołym niebem, oglądając jedną sztukę po drugiej. Poeci rywalizowali nowymi utworami, a sędziowie wybierali zwycięzców. Były dwa główne rodzaje sztuk: tragedia (τραγῳδία), poważna opowieść o bohaterach i bogach, która często kończy się cierpieniem, oraz komedia (κωμῳδία), zabawna sztuka, która wyśmiewała polityków, poetów i zwykłych Ateńczyków.

Grecki teatr budowano na zboczu wzgórza, pod gołym niebem. Miał trzy główne części, a ich nazwy są do dziś greckimi słowami:

• θέατρον (theatron), „miejsce do oglądania”, to półkoliste zbocze, na którym siedziała widownia.
• ὀρχήστρα (orchestra), „miejsce tańca”, to płaski plac na dole, gdzie chór śpiewał i tańczył.
• σκηνή (skene) to budynek za orchestrą. Słowo to najpierw znaczyło „namiot”. W środku aktorzy zmieniali maski i kostiumy, a jego drzwi i płaski dach mogły stać się częścią sztuki.

Teatr Dionizosa w Atenach leży na południowym zboczu Akropolu. W V wieku p.n.e. widzowie siedzieli na ziemnych nasypach i drewnianych ławach. Mniej więcej między 338 a 326 rokiem p.n.e., gdy polityk Likurg kierował finansami miasta, teatr otrzymał kamienną widownię i kamienny budynek sceniczny; większość tego, co dziś widzą zwiedzający, pochodzi z tamtych czasów. Teatr w Epidauros, zbudowany w IV wieku p.n.e., mieścił około 12 000 osób (według niektórych szacunków 14 000). Jego zakrzywione rzędy odbijają głos aktorów w stronę widzów i dlatego słynie on z akustyki.

Każdy wykonawca nosił maskę zwaną πρόσωπον – tym samym słowem określano „twarz”. Maski robiono z lekkich materiałów (jeden komediopisarz wspomina maskę z lnu), dlatego znamy je głównie z malowideł na wazach i małych glinianych figurek. Maska od razu pokazywała, kim jest postać: królem, starcem, młodą kobietą, bogiem. Arystoteles zauważa, że maska komiczna była brzydka i wykrzywiona, ale nie wyrażała bólu.

Grali tylko mężczyźni, także role kobiece. Arystoteles (Poetyka 1449a) pisze, że Ajschylos zwiększył liczbę aktorów z jednego do dwóch, a Sofokles do trzech. Dzięki maskom trzej aktorzy mogli podzielić między siebie wszystkie role mówione w sztuce. Aktor nazywał się ὑποκριτής, „ten, który odpowiada” albo „który tłumaczy”. We współczesnej grece υποκριτής to przede wszystkim hipokryta, ktoś, kto udaje; zwykłe słowo na aktora to ηθοποιός.

Obok aktorów występował χορός, czyli chór: grupa, która razem śpiewała i tańczyła w orchestrze i komentowała wydarzenia. W tragedii liczył od dwunastu do piętnastu członków; mówi się, że Sofokles ustalił tę liczbę na piętnaście.

Trzej wielcy tragicy, których sztuki się zachowały, to Ajschylos, Sofokles i Eurypides. Ich utwory opowiadały mity, na przykład o powrocie Agamemnona spod Troi albo o losie Edypa, i stawiały trudne pytania o sprawiedliwość, władzę i bogów. Konkurs komedii rozpoczął się na Wielkich Dionizjach w 486 roku p.n.e. Najbardziej znanym komediopisarzem jest Arystofanes, który wyśmiewał z imienia przywódców Aten, gdy miasto toczyło wojnę. Później, w czasach Menandra, komedia zwróciła się ku codziennym historiom rodzinnym, przodkom dzisiejszych sitcomów.

Teatr grecki wciąż żyje. W 1938 roku Elektra Sofoklesa była pierwszym współczesnym przedstawieniem w starożytnym teatrze w Epidauros, a od 1955 roku Festiwal Aten i Epidauros wystawia tam co lato antyczne sztuki. Grecy, którzy nigdy nie uczyli się greki starożytnej, znają słowa teatru: kupują bilet do θέατρο, patrzą na σκηνή, słuchają ορχήστρα i rozmawiają o τραγωδία albo κωμωδία.