Τα Διονύσια: η γιορτή του θεάτρου

Τα Διονύσια ήταν γιορτές του Διονύσου, του θεού του κρασιού. Η Αθήνα και η ύπαιθρός της είχαν αρκετές τέτοιες γιορτές. Τον χειμώνα, τον μήνα Ποσειδεώνα (Δεκέμβριος–Ιανουάριος), τα χωριά γιόρταζαν τα Κατ' αγρούς Διονύσια. Στην κωμωδία του Αριστοφάνη Αχαρνής, ο αγρότης Δικαιόπολις κάνει τη δική του γιορτή: η κόρη του κρατά ένα καλάθι, οι δούλοι του κρατούν ένα σύμβολο γονιμότητας, και η γυναίκα του κοιτάζει από τη στέγη.

Η μεγαλύτερη ήταν τα Εν Άστει Διονύσια, την άνοιξη, τον μήνα Ελαφηβολιώνα (Μάρτιος–Απρίλιος), στο θέατρο του Διονύσου, στις πλαγιές της Ακρόπολης. Κατά την παράδοση, ο τύραννος Πεισίστρατος τα ίδρυσε ή τα διεύρυνε γύρω στο 534 π.Χ., αλλά ορισμένοι μελετητές τοποθετούν τους επίσημους θεατρικούς αγώνες γύρω στο 501 π.Χ., μετά την πτώση των τυράννων. Ήταν πάνω απ' όλα θρησκευτική περίσταση: ένας νόμος που παραθέτει ο Δημοσθένης (21.10) απαγόρευε να κατασχέσει κανείς τα αγαθά ενός οφειλέτη τις ημέρες της γιορτής.

Μια παλιά ιστορία έλεγε ότι το ξύλινο άγαλμα του Διονύσου είχε έρθει στην Αθήνα από τις Ελευθερές, στα σύνορα με τη Βοιωτία (Παυσανίας 1.38.8). Πριν από τη γιορτή το πήγαιναν σε έναν ναό έξω από την πόλη και το ξανάφερναν με το φως των δαυλών. Στη μεγάλη πομπή υπήρχαν καλάθια, κρασί, σύμβολα γονιμότητας και ταύροι για θυσία, ενώ οι χορηγοί περπατούσαν με τα καλύτερα ρούχα τους.

Ο Αισχίνης (3.67) αναφέρει έναν προαγώνα την όγδοη μέρα του μήνα. Θυμίζει επίσης (3.154) ότι παλαιότερα, λίγο πριν από τις τραγωδίες, ένας κήρυκας παρουσίαζε νέους που οι πατέρες τους είχαν σκοτωθεί στον πόλεμο. Ο νόμος στον Δημοσθένη αναφέρει την πομπή, τους χορούς των παίδων, το γλέντι (κῶμος), τις κωμωδίες και τις τραγωδίες. Πέρα από αυτά, το πρόγραμμα είναι αβέβαιο: σύγχρονες περιγραφές δίνουν πέντε ή επτά ημέρες, και ο ιστορικός M. L. Damen προειδοποιεί ότι δεν ξέρουμε πόσες ημέρες κρατούσε η γιορτή.

Η γιορτή ήταν ένας αγώνας. Οι αθηναϊκές φυλές έδιναν χορηγούς για χορούς ανδρών και παίδων (Αθηναίων Πολιτεία 56.3), που παρουσίαζαν τον διθύραμβο, έναν ύμνο στον Διόνυσο. Αρχαίες μαρτυρίες δείχνουν πενήντα άνδρες σε έναν τέτοιο χορό. Τρεις τραγικοί ποιητές διαγωνίζονταν, ο καθένας με τρεις τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα, αν και οι κανόνες άλλαξαν με τον καιρό.

Ο άρχοντας, ένας ανώτερος αξιωματούχος, διάλεγε τρεις από τους πλουσιότερους πολίτες ως χορηγούς για την τραγωδία, και παλαιότερα πέντε για την κωμωδία. Ο καθένας πλήρωνε για να εκπαιδευτεί και να εξοπλιστεί ένας χορός. Οι κριτές κληρώνονταν κανονικά, αλλά ο Πλούταρχος (Κίμων 8) αφηγείται πώς μια χρονιά ο άρχοντας έβαλε αντί γι' αυτούς τους δέκα στρατηγούς, και νίκησε ο νεαρός Σοφοκλής. Δεν ξέρουμε ακριβώς πώς κρίνονταν τα βραβεία. Υπήρχαν πρώτη, δεύτερη και τρίτη θέση, και το όνομα ενός νικητή χορηγού μπορούσε να γραφτεί σε πέτρα.

Μια γνωστή φράση έλεγε ότι η τραγωδία δεν είχε «καμία σχέση με τον Διόνυσο». Για τις υποθέσεις ήταν σχεδόν αλήθεια: όπως σημειώνει ο Damen, από τις τριάντα τρεις κλασικές τραγωδίες που σώθηκαν, όλες εκτός από μία πραγματεύονται μύθους που δεν έχουν κέντρο εκείνον. Οι μελετητές συζητούν ακόμη πόσο το δράμα βγήκε από τη λατρεία του. Το κοινό ήταν μεγάλο, χιλιάδες άνθρωποι. Όταν ο Σωκράτης του Πλάτωνα μιλά για «περισσότερους από τριάντα χιλιάδες Έλληνες» που θαύμασαν έναν νικητή ποιητή (Συμπόσιο 175e), πρόκειται για πειραχτικό κομπλιμέντο, όχι για μέτρηση.

Οι λέξεις της γιορτής χρησιμοποιούνται ακόμη. Χορηγός σήμερα είναι αυτός που χρηματοδοτεί μια καλλιτεχνική ή αθλητική εκδήλωση. Οι κριτικοί μπορούν ακόμη να «γράφουν διθυράμβους» για μια παράσταση που αγαπούν. Αγώνας μπορεί να είναι ένας αγώνας ποδοσφαίρου, ο κριτής κρίνει έναν διαγωνισμό, και πομπή είναι μια επίσημη πορεία, όπως του Επιταφίου στους δρόμους.