Panatenaje

Panatenaje, τὰ Παναθήναια, oddawały cześć Atenie, bogini miasta. Co roku odbywało się mniejsze święto, a co cztery lata znacznie większe, Wielkie Panatenaje. Przypadało w miesiącu hekatombajon, mniej więcej w lipcu i sierpniu.

Co robili ludzie? Szli razem w długiej procesji, πομπή, z Kerameikos przez Agorę na Akropol. Dziewczęta ze znanych rodzin służyły bogini, a córki μέτοικοι, cudzoziemców mieszkających w Atenach, niosły stołki. Prowadzono też zwierzęta na ofiarę. Prawo z około 335–330 r. p.n.e. o święcie dorocznym nakazuje dzielić mięso między Ateńczyków. Podczas Wielkich Panatenajów odbywały się też zawody muzyczne, sportowe i wyścigi konne.

Kto je zapoczątkował? Plutarch mówi, że heros Tezeusz ustanowił tę wspólną ofiarę, gdy połączył mieszkańców Attyki w jedno miasto, ale to legenda. Muzea łączą zwykle wielkie zawody z reorganizacją święta w 566 r. p.n.e.

W centrum Wielkich Panatenajów był dar, πέπλος, szata tkana dla Ateny. Strona greckiego Ministerstwa Kultury o fryzie Partenonu podaje, że tkały ją złotą nicią arreforie i ergastyny i że niesiono ją jak żagiel na statku na kołach. Sokrates u Platona mówi, że była pełna haftowanych scen walk między bogami (Eutyfron 6b–c). Podróżnik Pauzaniasz widział przy Areopagu statek zbudowany dla procesji (1.29.1). Rada oceniała niegdyś wzory szaty, aż zadanie to przeszło na sąd (Ustrój polityczny Aten 49.3).

Procesja mogła też stać się polityką. Tukidydes (6.56–58) opowiada, jak Hipparch, brat tyrana Hippiasza, obraził Harmodiosa: jego siostrę zaproszono do niesienia kosza w procesji, a potem odesłano. Harmodios i Arystogejton czekali na Wielkie Panatenaje, jedyny dzień, gdy obywatele mogli zgromadzić się z bronią, nie budząc podejrzeń. Zabili Hipparcha, gdy porządkował procesję. Zwykle podaje się datę 514 r. p.n.e.

Dziesięciu urzędników, ἀθλοθέται, kierowało Wielkimi Panatenajami. Ustrój polityczny Aten (60) mówi, że organizowali procesję i zawody oraz zlecali wykonanie szaty i amfor. Zwycięzcy w muzyce dostawali srebro i złoto, zwycięzcy w εὐανδρία, konkursie męskiej doskonałości, tarcze, a zwycięzcy w lekkoatletyce i wyścigach konnych oliwę.

Oliwa pochodziła ze świętych drzew oliwnych Ateny, μορίαι, a ten sam tekst mówi, że zniszczenie takiego drzewa karano niegdyś śmiercią. Wypełniała duże naczynie, ἀμφορεύς, mieszczące prawie czterdzieści litrów. Na jednej stronie widać uzbrojoną Atenę między kolumnami i słowa τῶν Ἀθήνηθεν ἄθλων, „z nagród z Aten”. Harvard Art Museums podają, że zwycięscy pięściarze dostawali 60 amfor, ale ta liczba opiera się na współczesnych szacunkach: męska część listy nagród IG II² 2311 (około 375 r. p.n.e.) zaginęła, a zachowana część daje chłopcu, który wygrał w pięściarstwie, 30. Uczeni spierają się też, czy te „amfory” były prawdziwymi naczyniami, czy miarą oliwy.

Miejsce miał tam też Homer: mówca Likurg podaje, że prawo nakazywało recytować jego eposy na każdych Wielkich Panatenajach (Przeciw Leokratesowi 102). Około 330 r. p.n.e. ten sam Likurg zbudował stadion na zawody sportowe.

Fryz Partenonu, długi na około 160 metrów, umieszczono na świątyni między 443 a 438 r. p.n.e. Greckie Ministerstwo Kultury opisuje go jako procesję Wielkich Panatenajów, z muzykami, nosicielami wody i tac oraz z przekazaniem szaty pośrodku strony wschodniej. Jenifer Neils uznaje dziesięć krów ze strony południowej za ἑκατόμβη dla Ateny.

Nie wszyscy się zgadzają. Joan Connelly dowodzi, że fryz przedstawia mit, króla Erechteusza składającego w ofierze córki, a Neils i Evelyn Harrison bronią odczytania panatenajskiego. Sprawozdanie z sympozjum z lat 90. nazwało stanowiska Connelly i Harrison nie do pogodzenia. Fryz to więc świadectwo do dyskusji, a nie fotografia.

Wiele słów związanych ze świętem wciąż jest w użyciu. γιορτή, od ἑορτή, to święto, a także imieniny, z okazji których składają życzenia przyjaciele. λάδι pochodzi od ἔλαιον przez ἐλᾴδιον. εκατόμβη nadal nazywa starożytną ofiarę, ale dziś oznacza też ogromną liczbę ofiar, «εκατόμβες θυμάτων», znaczenie ukształtowane przez francuskie hécatombe.