Tragedia grecka: budowa, pojęcia i trzej tragicy

Słowo τραγῳδία tłumaczy się zwykle jako „pieśń kozła” (τράγος, kozioł, i ᾠδή, pieśń), ale nikt nie wie dlaczego: proponowano kozła jako nagrodę, ofiarę z kozła i śpiewaków przebranych za satyrów. Arystoteles (Poetyka 1449a) twierdzi, że tragedia wyrosła z przodowników dytyrambu, pieśni chóralnej na cześć Dionizosa. Późniejsza tradycja, zachowana w Kronice Paryjskiej, wymienia Tespisa jako pierwszego poetę tragicznego, około 534 p.n.e., ale ten napis wyryto mniej więcej trzy wieki później i miesza on historię z legendą.

W V wieku co roku wybierano trzech poetów na Wielkie Dionizje, a każdy przedstawiał tetralogię: trzy tragedie i dramat satyrowy. Fabuły pochodziły prawie zawsze z mitu, przede wszystkim z dziejów rodów królewskich Teb, Argos i Troi. Persowie Ajschylosa (472 p.n.e.), o klęsce Kserksesa, to jedyna zachowana tragedia o niedawnej historii. Napisano setki tragedii, ale całe utwory przetrwały tylko od trzech autorów, i na nich opiera się nasz obraz całego gatunku.

W Poetyce (1452b) Arystoteles wylicza części, na które dzieli się każda tragedia. Sceny mówione dla aktorów przeplatają się z pieśniami chóru:

• πρόλογος (prolog): wszystko przed wejściem chóru, często mowa przedstawiająca sytuację.
• πάροδος (parodos): pierwsza pieśń chóru, śpiewana podczas wejścia.
• ἐπεισόδιον (epejsodion): scena dialogowa między dwiema pieśniami chóru, w której posuwa się akcja.
• στάσιμον (stasimon): pieśń chóru między epejsodiami, często rozważająca to, co przed chwilą się stało.
• ἔξοδος (eksodos): cała część końcowa, po ostatniej pieśni chóru.

Dodaje też κομμός, lament wspólny dla chóru i aktorów. Typowy utwór przebiega więc tak: prolog, parodos, kilka epejsodiów przedzielonych stasimonami i eksodos. Części mówione są głównie w trymetrze jambicznym, metrum bliskim codziennej mowie, a pieśni chóru używają metrów lirycznych i były śpiewane i tańczone. Gwałtowna śmierć zwykle dzieje się poza wzrokiem widzów, a opowiada o niej posłaniec, ἄγγελος, którego długa relacja jest jednym ze stałych elementów gatunku.

Definicja Arystotelesa (Poetyka 1449b) mówi, że tragedia jest naśladowaniem, μίμησις, poważnej i zamkniętej akcji, które przez litość i trwogę (δι᾽ ἐλέου καὶ φόβου) dokonuje κάθαρσις takich uczuć. Co znaczy tu κάθαρσις, to jedno z najbardziej spornych pytań krytyki literackiej: broniono medycznego „oczyszczenia” w sensie usunięcia, religijnego „oczyszczenia” w sensie uświęcenia i intelektualnego „rozjaśnienia”, a zachowana Poetyka nigdzie tego nie wyjaśnia.

Najlepsza fabuła, mówi (1453a), pokazuje człowieka ani wybitnie cnotliwego, ani złego, który przechodzi od szczęścia do nieszczęścia nie przez występek, lecz przez jakąś ἁμαρτία, błąd, jak Edyp. Jej najsilniejsze momenty to περιπέτεια, odwrócenie sytuacji, i ἀναγνώρισις, przejście od niewiedzy do wiedzy (1452a): posłaniec z Koryntu przychodzi pocieszyć Edypa i, ujawniając, kim on jest, osiąga skutek odwrotny.

ὕβρις nie jest terminem Poetyki; należy do samych dramatów. W Persach Ajschylosa (w. 821) cień Dariusza mówi, że hybris, gdy zakwitnie, rodzi kłos zguby (ἄτη). Czytanie każdej ἁμαρτία bohatera jako dumnej ὕβρις to późniejszy zwyczaj, który wielu badaczy odrzuca. Za wszystkim stoi μοῖρα, przydzielona każdemu cząstka, i pytanie, na ile ludzie sami kształtują swój los.

Ajschylos (ok. 525–456 p.n.e.) walczył pod Maratonem i, według tradycji, pod Salaminą. Arystoteles przypisuje mu wprowadzenie drugiego aktora, co umożliwiło prawdziwy dialog. Napisał co najmniej siedemdziesiąt utworów; siedem zachowało się pod jego imieniem, choć wielu badaczy wątpi, czy Prometeusz skowany jest jego dziełem. Wśród nich jest Oresteja z 458 p.n.e., jedyna kompletna trylogia, jaką mamy.

Sofokles (ok. 495–406 p.n.e.) odniósł pierwsze zwycięstwo w 468 p.n.e., a potem zdobył niespotykaną liczbę pierwszych nagród. Arystoteles mówi, że wprowadził trzeciego aktora, a podobno ustalił też liczebność chóru na piętnaście osób. Zachowało się siedem jego tragedii, w tym Antygona i Król Edyp, ulubiony przykład Arystotelesa.

Eurypides (ok. 485–406 p.n.e.; niektóre źródła podają ok. 480) zwyciężył tylko pięć razy, raz już po śmierci, a jednak w późnej starożytności jego utwory wystawiano chyba częściej niż dzieła dwóch pozostałych. Pod jego imieniem przetrwało dziewiętnaście utworów, w tym Medea i Bachantki, choć Rezos prawdopodobnie nie jest jego. Jego postacie spierają się, wątpią i czasem źle postępują, a na końcu często pojawia się bóg, by rozstrzygnąć to, czego nie potrafili ludzie.