Imiona starożytnych Greków i ich znaczenie

Twoje imię może być dla ciebie tylko dźwiękiem. Dla starożytnego Greka imię, ὄνομα, składało się zwykle z prawdziwych słów. Oksfordzki Lexicon of Greek Personal Names wymienia prawie 400 000 starożytnych Greków. Jego autorzy wyjaśniają, że Grecy tworzyli imiona, zmieniając i łącząc rzeczowniki, przymiotniki i czasowniki.

Wiele imion ma dwie części. Oto pięć słynnych, ze zwykłym wyjaśnieniem:

• Φίλιππος (Filip): φίλος, przyjaciel, + ἵππος, koń. „Przyjaciel koni”.
• Νικόλαος (Mikołaj): νίκη, zwycięstwo, + λαός, lud. „Zwycięstwo ludu”.
• Σωκράτης (Sokrates): σῶς, bezpieczny, + κράτος, władza.
• Ἀριστοτέλης (Arystoteles): ἄριστος, najlepszy, + τέλος, cel. „Najlepszy cel”.
• Περικλῆς (Perykles): περί, „bardzo”, + κλέος, chwała.

Inne imiona to jedno słowo: Εἰρήνη znaczy „pokój”, a Σοφία „mądrość”. Niektóre zawierają boga: Θεόδωρος to „dar boga”. Ale uwaga! Uczeni ostrzegają, że imiona trudniej wyjaśnić niż zwykłe słowa, więc niektóre z tych znaczeń to tylko najlepszy domysł.

Starożytni Grecy nie mieli nazwisk takich jak twoje. Człowiek miał zwykle jedno imię. Jak więc odróżnić dwóch mężczyzn o imieniu Περικλῆς? Dodawano imię ojca. Historyk Tukidydes pisze Περικλῆς ὁ Ξανθίππου, „Perykles, syn Ksantypa”.

W Atenach mężczyzna mógł dodać też swój okręg. Mowa zachowana wśród dzieł Demostenesa podaje wszystkie trzy części: Μαντίθεον Μαντίου Θορίκιον, „Mantiteos, syn Mantiasa, z Torikos”. Późniejszy pisarz Diogenes Laertios zaczyna życiorys Arystotelesa od słów Ἀριστοτέλης Νικομάχου καὶ Φαιστίδος Σταγειρίτης: Arystoteles, syn Nikomacha i Fajstis, ze Stagiry.

Greckie nazwiska pojawiły się dużo później. Leksykon oksfordzki podaje, że rozpowszechniły się dopiero w czasach wojny o niepodległość, około 1832 roku. Wiele z nich wciąż wskazuje na ojca lub przodka, jak dawny sposób nazywania: pomyśl o nazwiskach zakończonych na -όπουλος lub -ίδης.

W Atenach niemowlę mogło dostać imię podczas uroczystości dziesiątego dnia, zwanej δεκάτη. W tej samej mowie syn mówi, że ojciec urządził uroczystość dziesiątego dnia i nadał mu imię. W komedii Arystofanesa Ptaki jedna z postaci mówi, że właśnie złożyła ofiarę dziesiątego dnia i nazwała swoje nowe miasto „jak dziecko”.

Chmury Arystofanesa też żartują z wyboru imienia. Mężczyzna ze wsi żeni się z bogatą kobietą z miasta. Gdy rodzi się ich syn, kłócą się. Ona chce imienia z ἵππος, na przykład Ξάνθιππος. On chce Φειδωνίδης, po dziadku. W końcu godzą się na Φειδιππίδης. To żart, a nie dokument, ale sugeruje, że imię dziadka mogło mieć znaczenie.

Tak robiły też prawdziwe rodziny. Ojciec Sokratesa miał na imię Sofroniskos, tak samo jak jeden z jego synów. Ojciec i syn Arystotelesa nazywali się Nikomach. Ojciec i jeden z synów Peryklesa nazywali się Ksantyp. Imię mogło też pochodzić ze strony matki: Herodot pisze, że Klejstenes z Aten nosił imię ojca swojej matki.

Imię mogło nawet trafić do sądu. Dwaj przyrodni bracia używali tego samego imienia Μαντίθεος. Jeden z nich dowodzi, że nikt nie mógł wiedzieć, którego z nich miasto wzywa do obowiązków albo na proces.

Później chrześcijaństwo zmieniło greckie imiona. Leksykon oksfordzki podaje, że chrześcijaństwo i starożytność to dwa główne źródła współczesnych imion greckich. W XIII wieku Ιωάννης, Γεώργιος, Δημήτριος i Μαρία mocno zajmowały już pierwsze miejsce. Wielu Greków nosi imię świętego i może świętować imieniny, γιορτή, jak urodziny.

Rodzinny zwyczaj też przetrwał. Słownik współczesnej greki podaje przy słowie παππούς, dziadek, taki przykład: Ο εγγονός παίρνει συνήθως το όνομα του παππού του, „Wnuk dostaje zwykle imię swojego dziadka”.

Dawne imiona nie zniknęły. Leksykon oksfordzki podaje, że imion takich jak Arystoteles, Sokrates, Ksenofont i Demostenes „nigdy nie zapomniano”, a od XVIII wieku nadawano je częściej. Litery prawie się nie zmieniły: Περικλῆς pisze się dziś Περικλής, z jednym prostym akcentem. Zmienił się jednak dźwięk: dziś Grecy mówią Sokrátis i Aristotélis.