100 słów starogreckich, których używa się do dziś

Weźmy trzy słowa: θάλασσα (morze), άνθρωπος (człowiek) i ήλιος (słońce). Czytelnik starożytny i dzisiejsze greckie dziecko zapisują je tymi samymi literami. To zasada tej listy: nowe słowo ma te same litery co dawne i od niego pochodzi. Różnią się tylko małe znaki nad literami. Wydania tekstów starożytnych drukują ich kilka (ἄνθρωπος, ἥλιος), a nowogrecki ma tylko jeden akcent, odkąd parlament przegłosował tę zmianę w 1982 roku.

Zmieniły się trzy inne rzeczy. Po pierwsze dźwięk. Litera η była kiedyś długim otwartym e, a później stała się [i], więc ήλιος brzmi dziś [ílios]. Litera θ była kiedyś t z chuchnięciem, a dziś jest pierwszą głoską angielskiego thin. Po drugie pismo. Akcenty pojawiły się późno: ich wynalezienie przypisuje się Arystofanesowi z Bizancjum, około 200 r. p.n.e. Ateny używały w dokumentach urzędowych starszego alfabetu do 403/2 r. p.n.e. Po trzecie dialekt. Ateńczycy pisali zwykle θάλαττα, okrzyk żołnierzy Ksenofonta w Anabazie (4.7.24). Dzisiejsze θάλασσα to forma, którą znajdujemy w Iliadzie Homera.

Słownik nowogrecki Triandafilidisa wywodzi te słowa z greki starożytnej lub hellenistycznej, a leksykon Liddella, Scotta i Jonesa (LSJ) notuje te same formy. Podajemy je w nowej pisowni. Niektóre mają wariant mówiony: ημέρα to często μέρα, a αδελφός to często αδερφός.

• Przyroda: θάλασσα (morze), ήλιος (słońce), γη (ziemia), άνεμος (wiatr), βροχή (deszcz), ημέρα (dzień), ποταμός (rzeka), λίμνη (jezioro), σκιά (cień), φως (światło), βροντή (grzmot), γέφυρα (most), ρίζα (korzeń)
• Zwierzęta i jedzenie: λύκος (wilk), αετός (orzeł), μέλισσα (pszczoła), αράχνη (pająk), μέλι (miód), γάλα (mleko), κρέας (mięso)
• Ludzie i ciało: άνθρωπος (człowiek), στόμα (usta), γλώσσα (język), σώμα (ciało), ψυχή (dusza), αίμα (krew), λαιμός (gardło, szyja), αδελφός (brat), θεός (bóg), φίλος (przyjaciel), ξένος (obcy), μαθητής (uczeń)
• Życie i społeczeństwo: πόλεμος (wojna), ειρήνη (pokój), ζωή (życie), θάνατος (śmierć), αλήθεια (prawda), αγάπη (miłość), χαρά (radość), φόβος (strach), ύπνος (sen), γάμος (ślub), τιμή (honor, cena), νίκη (zwycięstwo), νόμος (prawo), γράμμα (litera), λόγος (mowa, rozum), όνομα (imię)
• Czasowniki i przymiotniki: γράφω (piszę), ακούω (słyszę), έχω (mam), τρέχω (biegnę), βλέπω (widzę), θέλω (chcę), μένω (zostaję), καλός (dobry), μικρός (mały), άγριος (dziki), μόνος (sam), πρώτος (pierwszy)

Ten sam słownik oznacza te 30 słów jako „książkowe” (λόγ.): dotarły do dzisiejszej greki przez tradycję pisaną. Wiele z nich istnieje obok słowa potocznego: νήσος obok νησί, θύρα obok πόρτα, οφθαλμός obok μάτι, ιατρός obok γιατρός, κεφαλή obok κεφάλι. Wciąż można je spotkać. W adresie może widnieć „οδός Σταδίου”, a parlament nazywa się Βουλή των Ελλήνων.

• Wiedza: ιστορία (historia), φιλοσοφία (filozofia), τέχνη (sztuka), επιστήμη (nauka), σοφία (mądrość), αρετή (cnota), μύθος (mit), αριθμός (liczba)
• Życie publiczne: δημοκρατία (demokracja), δήμος (gmina), βουλή (parlament), κράτος (państwo), ελευθερία (wolność), πολίτης (obywatel), στρατηγός (generał), στρατός (wojsko), μάχη (bitwa), τύραννος (tyran), εχθρός (wróg)
• Rzeczy i ludzie: σελήνη (księżyc), νήσος (wyspa), οδός (ulica), θύρα (drzwi), τείχος (mur miejski), χρυσός (złoto), άργυρος (srebro), σίδηρος (żelazo), κεφαλή (głowa), οφθαλμός (oko), ιατρός (lekarz)

Te słowa zachowały litery, ale porównaj pierwsze znaczenie z dzisiejszym:

• εκκλησία: zgromadzenie obywateli; dziś kościół.
• σχολή: czas wolny; dziś wydział uniwersytetu.
• τράπεζα: stół, także stół wekslarza; dziś bank.
• αγορά: miejsce zgromadzeń i handlu; dziś rynek lub zakup.
• δρόμος: bieg; dziś droga.
• άγγελος: posłaniec; dziś anioł.
• πέτρα: skała; dziś kamień.
• φεύγω: uciekam; dziś wyjeżdżam.
• πόνος: ciężka praca; dziś ból.
• ώρα: pora roku, właściwa chwila; dziś godzina.

Ta lista to nasz wybór, nie oficjalny spis: greka ma znacznie więcej takich słów. Kto uczy się greki starożytnej, może przeczytać je wszystkie od razu. Ćwiczenia wymaga słyszenie ich tak, jak mówią dziś Grecy.