Dzieciństwo, zabawki i zabawy w starożytnej Grecji

Niemowlę, βρέφος, spędzało pierwsze lata w domu z matką i z mamkami. Niemowlęta i małe dzieci miały grzechotki. Filozof Arystoteles napisał, że grzechotka Archytasa była dobrym wynalazkiem. Rodzice dawali ją dzieciom, żeby je czymś zająć i żeby nie psuły rzeczy w domu. Małe dzieci, mówił, nie potrafią usiedzieć spokojnie.

W Atenach małe dzieci miały też swoje miejsce w wielkim święcie. Podczas Antesteriów, wiosennego święta młodego wina, najmłodsze dzieci dostawały prawdopodobnie maleńki dzbanuszek zwany χοῦς. Wiele takich dzbanuszków ozdobiono malowidłami bawiących się dzieci. Na jednym z nich, który jest dziś w muzeum w Chicago, mały chłopiec ciągnie wózek. Na innym niemowlę raczkuje w stronę ptaka.

Filozof Platon zauważył, że małe dzieci same wymyślają zabawy, kiedy tylko się spotkają. We współczesnej grece powiedziałbyś tak: τα παιδιά παίζουν, dzieci się bawią. Słowo παιδί (dziecko) pochodzi od starożytnego παιδίον, „małe dziecko”.

Wiele starożytnych zabawek wygląda bardzo znajomo. Dzieci rzucały i łapały piłkę, σφαῖρα. Puszczały bąka, στρόβιλος. Toczyły po ulicy obręcz, τροχός. Niektóre miały krążek na sznurku, który chodził w górę i w dół jak jo-jo. Były też huśtawki i huśtawki na desce.

Dziewczynki i chłopcy mieli lalki, zwane πλαγγόνες, oraz małe zwierzątka, przede wszystkim koniki, niektóre na kółkach. Większość zabawek, które się zachowały, jest z gliny. Dzieci na pewno miały też zabawki z drewna, skóry i materiału, ale te materiały gniją, więc prawie żadna z nich nie przetrwała.

Zabawka to we współczesnej grece παιχνίδι. Słowo pochodzi od starożytnego παίγνιον, „rzecz do zabawy”, przez późniejszą formę παιγνίδιον. Słowo σφαίρα nadal istnieje, ale się zmieniło. Na co dzień piłka to zwykle μπάλα, a σφαίρα to kula, także kula z karabinu.

Najpopularniejszą grą ze wszystkich były astragale, ἀστράγαλοι. Ἀστράγαλος to mała kostka ze stawu skokowego owcy albo kozy. Może upaść na cztery różne strony. Dzieci bawiły się tymi kostkami na dwa główne sposoby. Podrzucały je w górę i próbowały złapać jak najwięcej na grzbiet dłoni. Albo rzucały nimi jak kośćmi do gry, żeby zobaczyć, która strona wypadnie na górze.

W astragale grały dziewczynki i chłopcy, a także dorośli. Gra pojawia się nawet w Iliadzie Homera. Duch Patroklosa wspomina tam smutny dzień z czasów, gdy był małym chłopcem. W kłótni o astragale zabił syna niejakiego Amfidamasa, choć tego nie chciał. Z tego powodu musiał opuścić dom i wychował się w domu ojca Achillesa.

Historyk Herodot napisał, że Lidyjczycy, lud z Azji Mniejszej, opowiadali, że to oni wymyślili astragale i gry w piłkę podczas długiego głodu. Grali przez cały dzień, żeby zapomnieć o głodzie. To ładna opowieść, ale nikt naprawdę nie wie, kto wymyślił tę grę.

Kiedy dzieci dorastały, niektóre oddawały swoje zabawki bogu. Krótki wiersz Leonidasa z Tarentu, napisany w III wieku p.n.e., opowiada o chłopcu o imieniu Filokles. Zawiesił on dla boga Hermesa zabawki ze swojego dzieciństwa: piłkę, grzechotkę z bukszpanu, astragale, które tak kochał, i bąka.

Inny wiersz opowiada o dziewczynie o imieniu Timarete. Przed ślubem daje bogini Artemidzie swoją piłkę, bębenek i lalki razem z ich sukienkami. Uczeni wciąż spierają się, jak czytać niektóre słowa tego wiersza, ale pokazuje on, jak dziewczęta zostawiały za sobą dzieciństwo, gdy wychodziły za mąż.

Astragale nie skończyły się razem ze starożytnymi Grekami. Dzieci bawiły się tymi kosteczkami jeszcze przez bardzo długi czas. We współczesnej grece kostki nazywają się κότσια, i tak samo nazywa się gra. Dawne słowo ἀστράγαλος też jest wciąż używane: u lekarza oznacza twoją kostkę u nogi.