Τα αρχαία ελληνικά ονόματα και η σημασία τους

Το όνομά σου μπορεί να είναι για σένα μόνο ένας ήχος. Για έναν αρχαίο Έλληνα, το όνομα, το ὄνομα, φτιαχνόταν συνήθως από αληθινές λέξεις. Το Λεξικό Ελληνικών Προσωπικών Ονομάτων της Οξφόρδης καταγράφει σχεδόν 400.000 αρχαίους Έλληνες. Οι συντάκτες του εξηγούν ότι οι Έλληνες έφτιαχναν ονόματα αλλάζοντας και ενώνοντας ουσιαστικά, επίθετα και ρήματα.

Πολλά ονόματα έχουν δύο μέρη. Να πέντε διάσημα, με τη συνηθισμένη εξήγηση:

• Φίλιππος: φίλος + ἵππος, το άλογο. «Ο φίλος των αλόγων».
• Νικόλαος: νίκη + λαός. «Η νίκη του λαού».
• Σωκράτης: σῶς, σώος, + κράτος, η δύναμη.
• Ἀριστοτέλης: ἄριστος, ο καλύτερος, + τέλος, ο σκοπός. «Ο καλύτερος σκοπός».
• Περικλῆς: περί, «πολύ», + κλέος, η δόξα.

Άλλα ονόματα είναι μία λέξη: Εἰρήνη σημαίνει «ειρήνη» και Σοφία σημαίνει «σοφία». Κάποια έχουν μέσα τους έναν θεό: ο Θεόδωρος είναι «το δώρο του θεού». Πρόσεχε όμως. Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι τα ονόματα εξηγούνται πιο δύσκολα από τις κοινές λέξεις, οπότε μερικές από αυτές τις σημασίες είναι απλώς η καλύτερη υπόθεση.

Οι αρχαίοι Έλληνες δεν είχαν επώνυμα όπως το δικό σου. Ένας άνθρωπος είχε συνήθως ένα όνομα. Πώς ξεχώριζες λοιπόν δύο άντρες με το όνομα Περικλῆς; Πρόσθετες το όνομα του πατέρα. Ο ιστορικός Θουκυδίδης γράφει Περικλῆς ὁ Ξανθίππου, «ο Περικλής, ο γιος του Ξάνθιππου».

Στην Αθήνα, ένας άντρας μπορούσε να προσθέσει και τον δήμο του. Ένας λόγος που σώθηκε μαζί με τα έργα του Δημοσθένη δίνει και τα τρία μέρη: Μαντίθεον Μαντίου Θορίκιον, «ο Μαντίθεος, ο γιος του Μαντία, από τον Θορικό». Ο μεταγενέστερος συγγραφέας Διογένης Λαέρτιος αρχίζει τον βίο του Αριστοτέλη με τα λόγια Ἀριστοτέλης Νικομάχου καὶ Φαιστίδος Σταγειρίτης: ο Αριστοτέλης, ο γιος του Νικόμαχου και της Φαιστίδας, από τα Στάγειρα.

Τα ελληνικά επώνυμα ήρθαν πολύ αργότερα. Το λεξικό της Οξφόρδης λέει ότι διαδόθηκαν ευρέως μόνο γύρω από την Επανάσταση, περίπου το 1832. Πολλά δείχνουν ακόμη έναν πατέρα ή έναν πρόγονο, όπως ο παλιός τρόπος: σκέψου τα επώνυμα που τελειώνουν σε -όπουλος ή -ίδης.

Στην Αθήνα, ένα μωρό μπορούσε να πάρει το όνομά του σε μια γιορτή τη δέκατη μέρα, τη δεκάτη. Στον ίδιο λόγο, ένας γιος λέει ότι ο πατέρας του έκανε τη γιορτή της δέκατης μέρας και του έδωσε το όνομά του. Στην κωμωδία του Αριστοφάνη Όρνιθες, ένας χαρακτήρας λέει ότι μόλις έκανε τη θυσία της δέκατης μέρας και ονόμασε τη νέα του πόλη «σαν παιδί».

Οι Νεφέλες του Αριστοφάνη αστειεύονται κι αυτές με το πώς διαλέγεται ένα όνομα. Ένας άντρας από την εξοχή παντρεύεται μια πλούσια γυναίκα από την πόλη. Όταν γεννιέται ο γιος τους, μαλώνουν. Εκείνη θέλει ένα όνομα με ἵππος μέσα, όπως Ξάνθιππος. Εκείνος θέλει Φειδωνίδης, από τον παππού. Στο τέλος συμφωνούν στο Φειδιππίδης. Είναι αστείο, όχι καταγραφή, αλλά δείχνει ότι το όνομα του παππού μπορούσε να μετράει.

Το ίδιο έκαναν και αληθινές οικογένειες. Ο πατέρας του Σωκράτη λεγόταν Σωφρονίσκος, όπως και ένας γιος του. Ο πατέρας και ο γιος του Αριστοτέλη λέγονταν και οι δύο Νικόμαχος. Ο πατέρας και ένας γιος του Περικλή λέγονταν και οι δύο Ξάνθιππος. Ένα όνομα μπορούσε να έρθει και από την πλευρά της μητέρας: ο Ηρόδοτος λέει ότι ο Κλεισθένης της Αθήνας πήρε το όνομα του πατέρα της μητέρας του.

Ένα όνομα μπορούσε να φτάσει και στο δικαστήριο. Δύο ετεροθαλή αδέλφια χρησιμοποιούσαν και τα δύο το όνομα Μαντίθεος. Ο ένας υποστηρίζει ότι κανείς δεν μπορούσε να ξέρει ποιον από τους δύο καλούσε η πόλη για τα καθήκοντά της ή για μια δίκη.

Αργότερα, ο χριστιανισμός άλλαξε τα ελληνικά ονόματα. Το λεξικό της Οξφόρδης λέει ότι ο χριστιανισμός και η αρχαιότητα είναι οι δύο μεγάλες επιρροές στα νέα ελληνικά ονόματα. Ως τον 13ο αιώνα, τα Ιωάννης, Γεώργιος, Δημήτριος και Μαρία είχαν πάρει σταθερά την πρώτη θέση. Πολλοί Έλληνες έχουν το όνομα ενός αγίου, και μπορεί να γιορτάζουν τη γιορτή τους σαν γενέθλια.

Κράτησε και η οικογενειακή συνήθεια. Ένα λεξικό της νέας ελληνικής δίνει αυτό το παράδειγμα στη λέξη παππούς: Ο εγγονός παίρνει συνήθως το όνομα του παππού του.

Τα αρχαία ονόματα δεν χάθηκαν. Το λεξικό της Οξφόρδης λέει ότι ονόματα όπως Αριστοτέλης, Σωκράτης, Ξενοφών και Δημοσθένης «δεν ξεχάστηκαν ποτέ», και ότι δίνονταν πιο πολύ από τον 18ο αιώνα. Τα γράμματα έμειναν σχεδόν ίδια: το Περικλῆς γράφεται σήμερα Περικλής, με έναν απλό τόνο. Ο ήχος όμως άλλαξε: σήμερα το η στα ονόματα Σωκράτης και Αριστοτέλης το προφέρουμε «ι».