Dom i rodzina w starożytnej Grecji

Greckie słowo οἶκος znaczy „dom”. Ale oznacza też całe gospodarstwo domowe. Grecki οἶκος był jak mała drużyna. Należeli do niego ojciec, matka i ich dzieci. Często mieszkał tam też dziadek albo babcia. W wielu rodzinach byli również niewolnicy, którzy pracowali w domu lub na polu. Do οἶκος należały także zwierzęta, ziemia, narzędzia i jedzenie w spiżarni.

Ojciec był głową domu. Przemawiał w imieniu rodziny w mieście, na zgromadzeniu i w sądzie. Kobiety nie mogły głosować, więc ojciec, mąż albo brat występował za nie wobec prawa.

Dzieci były bardzo ważne. Syn miał kiedyś przejąć ziemię i zaopiekować się starymi rodzicami. Córka zwykle wychodziła za mąż młodo, często w wieku około piętnastu lat, i przenosiła się do οἶκος męża. Małe dziecko, παιδίον, zostawało w domu z matką i mamką.

Od ulicy grecki dom nie wyglądał wyjątkowo. Ściany budowano z suszonej cegły na niskiej kamiennej podmurówce. Okien było niewiele, a do środka prowadziły jedne drzwi, θύρα.

Za drzwiami było serce domu: otwarty dziedziniec, αὐλή. Stamtąd wpadało światło i świeże powietrze. Bawiły się tam dzieci, kobiety przędły wełnę i tkały, a rodzina trzymała tam dzbany z wodą. Na wielu dziedzińcach stał mały ołtarz, przy którym rodzina modliła się do bogów.

Izby stały wokół dziedzińca. Z jednej strony często był zadaszony ganek, pastas, który latem dawał cień. Była kuchnia i spiżarnia, a niektóre domy miały małą łazienkę z glinianą wanną. Niektóre domy miały piętro. W mowie Lizjasza pewien Ateńczyk opowiada, że jego dom miał dwie kondygnacje, a pokoje kobiet były na górze.

Jedna izba była tylko dla mężczyzn i ich gości. Nazywała się ἀνδρών, „pokój mężczyzn”. Tu ojciec zapraszał przyjaciół na kolację. Goście nie siedzieli na krzesłach. Leżeli na łożach biesiadnych, z których każde nazywało się κλίνη, i jedli oraz pili na leżąco. W wielu domach andron miał ładniejszą podłogę, czasem mozaikę z drobnych kamyków.

Pokoje kobiet nazywano γυναικωνῖτις. Tu kobiety i dziewczęta spędzały dużą część dnia. Przędły wełnę, tkały materiał dla całej rodziny i opiekowały się małymi dziećmi. Bogate kobiety miały niewolnice, które przynosiły wodę i robiły zakupy. Biedne kobiety musiały wychodzić do pracy, na targ albo na pole.

Ognisko domowe, ἑστία, było ogniem domu. Dawało ciepło i służyło do gotowania. Bogini ogniska domowego, Hestia, miała to samo imię. W Olinthos niektóre domy miały specjalną izbę z paleniskiem otoczonym kamieniami, do gotowania.

Większość greckich domów była z suszonej cegły, dlatego zachowało się ich bardzo mało. Jedno miasto jest wyjątkowe: Olinthos w północnej Grecji. Król Macedonii Filip II zniszczył je w 348 r. p.n.e. i nikt nie zbudował na nim nowego miasta. W latach 1928–1938 amerykańscy archeolodzy odkopali tam ponad 100 domów. Wiele miało około 17 metrów długości z każdej strony, z dziedzińcem od południa. Żadne dwa domy nie były dokładnie takie same.

Pisarz Ksenofont napisał w IV wieku p.n.e. książkę pod tytułem Oikonomikos, „O prowadzeniu domu”. Bogaty Ateńczyk Ischomachos opowiada w niej, jak nauczył swoją młodą żonę kierować domem. Jego dom był zwrócony na południe, więc zimą był słoneczny, a latem zacieniony. Żona dbała o zapasy, niewolników i wełnę i pilnowała, żeby jedzenia starczyło na cały rok.

Pamiętaj, że Ksenofont opisuje wyobrażenie jednego bogatego człowieka o idealnym domu. Biedne rodziny miały mniejsze domy i mniej pomocy, a wszyscy ciężko pracowali.