Antik Yunan isimleri ve anlamları

Senin için adın belki yalnızca bir sestir. Antik bir Yunan için ad, yani ὄνομα, genellikle gerçek sözcüklerden yapılırdı. Oxford'daki Lexicon of Greek Personal Names, yaklaşık 400.000 antik Yunanı listeler. Yazarları, Yunanların isimleri adları, sıfatları ve fiilleri değiştirip birleştirerek yaptığını açıklar.

Birçok ismin iki parçası vardır. İşte alışılmış açıklamalarıyla beş ünlü isim:

• Φίλιππος (Filip): φίλος, dost, + ἵππος, at. “Atların dostu”.
• Νικόλαος (Nikolaos): νίκη, zafer, + λαός, halk. “Halkın zaferi”.
• Σωκράτης (Sokrates): σῶς, güvende, + κράτος, güç.
• Ἀριστοτέλης (Aristoteles): ἄριστος, en iyi, + τέλος, amaç. “En iyi amaç”.
• Περικλῆς (Perikles): περί, “çok”, + κλέος, şan.

Başka isimler tek sözcüktür: Εἰρήνη “barış”, Σοφία ise “bilgelik” demektir. Bazılarının içinde bir tanrı vardır: Θεόδωρος “tanrının armağanı”dır. Ama dikkatli ol. Uzmanlar, isimleri açıklamanın sıradan sözcükleri açıklamaktan daha zor olduğunu söyler. Bu yüzden bu anlamların bazıları yalnızca en iyi tahmindir.

Antik Yunanların senin gibi soyadları yoktu. Bir kişinin genellikle tek adı vardı. O zaman Περικλῆς adlı iki adamı nasıl ayırırdın? Babanın adı eklenirdi. Tarihçi Thukydides Περικλῆς ὁ Ξανθίππου yazar: “Ksanthippos'un oğlu Perikles”.

Atina'da bir adam yaşadığı bölgeyi de ekleyebilirdi. Demosthenes'in eserleriyle birlikte korunan bir konuşma üç parçayı da verir: Μαντίθεον Μαντίου Θορίκιον, “Thorikoslu, Mantias'ın oğlu Mantitheos”. Daha sonraki yazar Diogenes Laertios, Aristoteles'in yaşamını Ἀριστοτέλης Νικομάχου καὶ Φαιστίδος Σταγειρίτης sözleriyle başlatır: Nikomakhos ile Phaistis'in oğlu, Stageiralı Aristoteles.

Yunan soyadları çok daha sonra geldi. Oxford sözlüğüne göre soyadları ancak Bağımsızlık Savaşı sıralarında, yaklaşık 1832'de yaygınlaştı. Birçoğu eski ad verme biçimi gibi hâlâ bir babayı ya da ataya işaret eder: -όπουλος ya da -ίδης ile biten soyadlarını düşün.

Atina'da bir bebek adını onuncu gündeki bir kutlamada, yani δεκάτη gününde alabilirdi. Aynı konuşmada bir oğul, babasının onuncu gün kutlamasını yaptığını ve ona adını verdiğini söyler. Aristophanes'in Kuşlar adlı komedisinde bir karakter, onuncu gün kurbanını yeni kestiğini ve yeni kentine “bir çocuğa verir gibi” ad verdiğini söyler.

Aristophanes'in Bulutlar oyunu da ad seçmeyle dalga geçer. Köylü bir adam, kentten zengin bir kadınla evlenir. Oğulları doğunca kavga ederler. Kadın içinde ἵππος geçen bir ad ister, örneğin Ξάνθιππος. Adam dedenin adını, Φειδωνίδης adını ister. Sonunda Φειδιππίδης adında anlaşırlar. Bu bir şakadır, belge değildir, ama dedenin adının önemli olabildiğini düşündürür.

Gerçek aileler de böyle yapardı. Sokrates'in babasının adı Sophroniskos'tu, oğullarından birinin adı da öyle. Aristoteles'in babasının ve oğlunun adı Nikomakhos'tu. Perikles'in babasının ve oğullarından birinin adı Ksanthippos'tu. Ad, anne tarafından da gelebilirdi: Herodotos, Atinalı Kleisthenes'in adını annesinin babasından aldığını söyler.

Bir ad mahkemeye bile gidebilirdi. İki üvey kardeş aynı adı, Μαντίθεος adını kullanıyordu. Biri, kentin görevleri ya da bir dava için ikisinden hangisini çağırdığını kimsenin bilemeyeceğini savunur.

Daha sonra Hristiyanlık Yunan isimlerini değiştirdi. Oxford sözlüğüne göre Hristiyanlık ve Antik Çağ, modern Yunan isimlerinin iki büyük etkisidir. 13. yüzyılda Ιωάννης, Γεώργιος, Δημήτριος ve Μαρία çoktan sağlam biçimde ilk sıradaydı. Birçok Yunan bir azizin adını taşır ve ad gününü, yani γιορτή gününü, doğum günü gibi kutlayabilir.

Aile alışkanlığı da sürdü. Bir Modern Yunanca sözlüğü, dede demek olan παππούς sözcüğünde şu örneği verir: Ο εγγονός παίρνει συνήθως το όνομα του παππού του, “Torun genellikle dedesinin adını alır”.

Eski isimler yok olmadı. Oxford sözlüğüne göre Aristoteles, Sokrates, Ksenophon ve Demosthenes gibi isimler “hiç unutulmadı” ve 18. yüzyıldan itibaren daha çok verildi. Harfler neredeyse değişmedi: Περικλῆς bugün tek basit vurguyla Περικλής diye yazılır. Ama ses değişti: Yunanlar bugün Sokrátis ve Aristotélis der.