Emrat e lashtë grekë dhe kuptimi i tyre

Për ty, emri yt mund të jetë vetëm një tingull. Për një grek të lashtë, një emër, një ὄνομα, bëhej zakonisht nga fjalë të vërteta. Lexicon of Greek Personal Names i Oksfordit rendit gati 400 000 grekë të lashtë. Autorët e tij shpjegojnë se grekët i bënin emrat duke ndryshuar dhe bashkuar emra, mbiemra dhe folje.

Shumë emra kanë dy pjesë. Ja pesë të famshëm, me shpjegimin e zakonshëm:

• Φίλιππος (Filip): φίλος, mik, + ἵππος, kalë. «Miku i kuajve».
• Νικόλαος (Nikolla): νίκη, fitore, + λαός, popull. «Fitorja e popullit».
• Σωκράτης (Sokrat): σῶς, i sigurt, + κράτος, pushtet.
• Ἀριστοτέλης (Aristotel): ἄριστος, më i miri, + τέλος, qëllim. «Qëllimi më i mirë».
• Περικλῆς (Perikli): περί, «shumë», + κλέος, lavdi.

Emra të tjerë janë një fjalë e vetme: Εἰρήνη do të thotë «paqe» dhe Σοφία «dituri». Disa kanë brenda një zot: Θεόδωρος është «dhurata e zotit». Por ki kujdes. Studiuesit paralajmërojnë se emrat shpjegohen më vështirë se fjalët e zakonshme, prandaj disa nga këto kuptime janë vetëm supozimi më i mirë.

Grekët e lashtë nuk kishin mbiemra si yti. Një njeri kishte zakonisht një emër. Atëherë si dalloje dy burra të quajtur Περικλῆς? Shtohej emri i babait. Historiani Tukidid shkruan Περικλῆς ὁ Ξανθίππου, «Perikli, i biri i Ksantipit».

Në Athinë, një burrë mund të shtonte edhe zonën e tij. Një fjalim i ruajtur me veprat e Demostenit jep të tria pjesët: Μαντίθεον Μαντίου Θορίκιον, «Mantiteu, i biri i Mantisë, nga Toriku». Shkrimtari i mëvonshëm Diogjen Laerti e nis jetën e Aristotelit me Ἀριστοτέλης Νικομάχου καὶ Φαιστίδος Σταγειρίτης: Aristoteli, i biri i Nikomakut dhe i Festidës, nga Stagira.

Mbiemrat grekë erdhën shumë më vonë. Leksiku i Oksfordit thotë se ata u përhapën gjerësisht vetëm rreth Luftës për Pavarësi, afërsisht në vitin 1832. Shumë prej tyre tregojnë ende një baba ose një të parë, si mënyra e vjetër e emërtimit: mendo mbiemrat që mbarojnë me -όπουλος ose -ίδης.

Në Athinë, një foshnjë mund të merrte emrin në një festë ditën e dhjetë, e quajtur δεκάτη. Në të njëjtin fjalim, një djalë thotë se i ati bëri festën e ditës së dhjetë dhe i dha emrin. Në komedinë e Aristofanit Zogjtë, një personazh thotë se sapo bëri flijimin e ditës së dhjetë dhe i dha emër qytetit të tij të ri «si një fëmije».

Edhe Retë e Aristofanit bëjnë shaka me zgjedhjen e një emri. Një burrë nga fshati martohet me një grua të pasur nga qyteti. Kur u lind djali, ata grinden. Ajo do një emër me ἵππος, si Ξάνθιππος. Ai do Φειδωνίδης, sipas gjyshit. Më në fund bien dakord për Φειδιππίδης. Është shaka, jo dokument, por tregon se emri i gjyshit mund të kishte rëndësi.

Kështu bënin edhe familjet e vërteta. I ati i Sokratit quhej Sofronisk, ashtu si edhe një nga djemtë e tij. I ati dhe djali i Aristotelit quheshin të dy Nikomak. I ati dhe një nga djemtë e Periklit quheshin të dy Ksantip. Një emër mund të vinte edhe nga ana e nënës: Herodoti thotë se Klisteni i Athinës mori emrin e babait të nënës së tij.

Një emër mund të përfundonte edhe në gjyq. Dy gjysmëvëllezër përdornin të dy emrin Μαντίθεος. Njëri prej tyre thotë se askush nuk mund ta dinte cilin nga të dy po thërriste qyteti për detyrat e tij ose për një gjyq.

Më vonë, krishterimi ndryshoi emrat grekë. Leksiku i Oksfordit thotë se krishterimi dhe antikiteti janë dy ndikimet e mëdha te emrat grekë të sotëm. Deri në shekullin XIII, Ιωάννης, Γεώργιος, Δημήτριος dhe Μαρία ishin tashmë fort në vendin e parë. Shumë grekë mbajnë emrin e një shenjtori dhe mund ta festojnë ditën e emrit, γιορτή, si ditëlindje.

Zakoni familjar gjithashtu vazhdoi. Një fjalor i greqishtes së re jep këtë shembull te fjala παππούς, gjysh: Ο εγγονός παίρνει συνήθως το όνομα του παππού του, «Nipi zakonisht merr emrin e gjyshit të tij».

Emrat e lashtë nuk u zhdukën. Leksiku i Oksfordit thotë se emra si Aristotel, Sokrat, Ksenofon dhe Demosten «nuk u harruan kurrë» dhe se jepeshin më shpesh që nga shekulli XVIII. Shkronjat pothuajse nuk ndryshuan: Περικλῆς sot shkruhet Περικλής, me një theks të thjeshtë. Por tingulli ndryshoi: grekët sot thonë Sokratis dhe Aristotelis.