Οιωνοί, όνειρα και μαντική στην αρχαία Ελλάδα

Φαντάσου ότι ξεκινάς για ένα μεγάλο ταξίδι. Ένα μεγάλο πουλί περνά από μπροστά σου ή κάποιος δίπλα σου φταρνίζεται. Θα σταματούσες να το σκεφτείς; Πολλοί αρχαίοι Έλληνες θα το έκαναν. Πίστευαν ότι οι θεοί έστελναν σημάδια για όσα επρόκειτο να γίνουν. Ένα τέτοιο σημάδι λέγεται οιωνός, και η ανάγνωση των σημαδιών λέγεται μαντική.

Η αρχαία λέξη ήταν οἰωνός. Στον Όμηρο σημαίνει συχνά μεγάλο αρπακτικό πουλί, όπως ο αετός. Επειδή οι άνθρωποι διάβαζαν σημάδια σε αυτά τα πουλιά, η λέξη κατέληξε να σημαίνει το ίδιο το σημάδι. Ο ειδικός στα σημάδια ήταν ο μάντης, μάντις στα αρχαία. Ο Όμηρος λέει ότι ο μάντης Κάλχας ήταν ο καλύτερος απ' όσους διάβαζαν τα πουλιά (Ιλιάδα 1.69).

Ακόμη και ένα φτέρνισμα μετρούσε. Ο Ξενοφών γράφει ότι ένας στρατιώτης φταρνίστηκε, ενώ εκείνος μιλούσε στον στρατό, και όλοι οι άνδρες προσκύνησαν τον θεό. Ο Ξενοφών το ονόμασε οιωνό του Δία του Σωτήρα (Κύρου Ανάβασις 3.2.9).

Το έργο Προμηθεύς Δεσμώτης, που παραδοσιακά αποδίδεται στον Αισχύλο, απαριθμεί τους κύριους τρόπους (στίχοι 484–499): τα όνειρα, τα τυχαία λόγια (κληδών), τις συναντήσεις στον δρόμο, το πέταγμα των πουλιών και τα σπλάχνα των ζώων της θυσίας, σπλάγχνα στα αρχαία, που κρίνονταν από τη λειότητά τους, το χρώμα της χολής και τον λοβό του συκωτιού. Ο Πλάτων τοποθετεί μάλιστα την έδρα της μαντικής στο συκώτι, ἧπαρ στα αρχαία (Τίμαιος 71e). Αρκούσε και μια τυχαία λέξη: ένας Σπαρτιάτης αρχηγός ρώτησε έναν επισκέπτη το όνομά του, άκουσε «Ηγησίστρατος», που σημαίνει περίπου «αρχηγός του στρατού», και απάντησε «δέκομαι τὸν οἰωνόν», δηλαδή «δέχομαι τον οιωνό» (Ηρόδοτος 9.91). Ο Αριστοφάνης αστειεύεται στους Όρνιθες (719–721) ότι οι άνθρωποι ονομάζουν «πουλί», ὄρνιν, έναν τυχαίο λόγο ή ένα φτέρνισμα.

Η μελέτη του Michael Flower για τους μάντεις τούς παρουσιάζει συχνά καλοπληρωμένους και σεβαστούς, και λέει ότι οι στρατοί δεν πήγαιναν πουθενά χωρίς μάντη. Στις Πλαταιές, το 479 π.Χ., ο μάντης Τισαμενός υπηρετούσε τους Έλληνες. Ο Ηρόδοτος λέει ότι οι Σπαρτιάτες στέκονταν κάτω από τα περσικά βέλη, επειδή οι θυσίες δεν έβγαιναν καλές, ώσπου ο Παυσανίας προσευχήθηκε στην Ήρα (9.61–62). Η λέξη του για τα ευνοϊκά αποτελέσματα είναι καλά (9.36).

Το 415 π.Χ., ο ακρωτηριασμός των Ερμών φάνηκε σαν οιωνός για τον απόπλου προς τη Σικελία (Θουκυδίδης 6.27). Το 413 π.Χ., η σελήνη σκοτείνιασε, τη στιγμή που οι Αθηναίοι ήταν έτοιμοι να φύγουν από τις Συρακούσες. Οι μάντεις είπαν να περιμένουν είκοσι επτά ημέρες, και ο Νικίας συμφώνησε. Ο Θουκυδίδης σχολιάζει ότι ο Νικίας έδινε υπερβολική σημασία σε τέτοια πράγματα (7.50). Λίγοι από τον στρατό γύρισαν ποτέ στην πατρίδα (7.87).

Το όνειρο λεγόταν ὄνειρος ή ὄνειρον, όμως οι Έλληνες ήξεραν ότι τα όνειρα μπορούσαν να λένε ψέματα. Στην Ιλιάδα (2.6), ο Δίας στέλνει επίτηδες στον Αγαμέμνονα ένα ψεύτικο όνειρο. Στην Οδύσσεια (19.562–567), η Πηνελόπη λέει ότι τα όνειρα περνούν από δύο πύλες: όσα περνούν από το ελεφαντόδοντο ξεγελούν, όσα περνούν από το κέρατο βγαίνουν αληθινά. Όταν ο Ξενοφών ονειρεύτηκε ότι ένας κεραυνός χτύπησε το πατρικό του σπίτι, ξύπνησε τρομαγμένος και μπορούσε να διαβάσει το όνειρο και με τους δύο τρόπους, ως καλό και ως κακό (Κύρου Ανάβασις 3.1.11–12).

Τα όνειρα μπορούσαν επίσης να θεραπεύουν. Στα ιερά του Ασκληπιού, οι άρρωστοι κοιμούνταν με την ελπίδα ότι θα τους επισκεφθεί ο θεός. Αυτό λέγεται εγκοίμηση. Στην Επίδαυρο, αφηγήσεις θεραπειών, ἰάματα, στήθηκαν σε πέτρινες στήλες στο δεύτερο μισό του 4ου αιώνα π.Χ. Η συνηθισμένη ιστορία είναι ότι ένας προσκυνητής κοιμάται στο ἄβατον, βλέπει στο όνειρό του ότι θεραπεύεται και φεύγει υγιής την επόμενη μέρα. Πρόκειται για μαρτυρίες πίστης, και οι μελετητές προειδοποιούν να μη διαβάζουμε μεταγενέστερες αναφορές ως περιγραφές παλαιότερων τελετών.

Ο Αρτεμίδωρος έγραψε ένα εγχειρίδιο ονειροκρισίας σε πέντε βιβλία, που συνήθως χρονολογείται από τα μέσα του 2ου ως τις αρχές του 3ου αιώνα μ.Χ. Ξεχωρίζει τον ὄνειρον, που προλέγει, από το ἐνύπνιον, που προέρχεται από επιθυμία, φόβο ή υπερβολικό ή λίγο φαγητό και δεν σημαίνει τίποτα.

Οι οιωνοί απλώς συνέβαιναν, μπορούσες όμως και να ρωτήσεις. Οι Δελφοί είναι το ξακουστό μαντείο. Στη Δωδώνη, οι άνθρωποι πήγαιναν για να ακούσουν το θέλημα του Δία από την ψηλή βελανιδιά του (Οδύσσεια 14.327–328). Εκεί έχουν βρεθεί πάνω από 4.000 μικρά μολύβδινα ελάσματα με ερωτήσεις, που χρονολογούνται από τον 6ο ως τα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ. Τα περισσότερα είναι ιδιωτικά: «Ο Πίστος έκλεψε το μαλλί από το στρώμα;» «Θα είμαι ασφαλής εγώ, το πλοίο και το φορτίο μου στο ταξίδι που κάνω προς την Καρχηδόνα;» Το 2023, τα ελάσματα μπήκαν στον κατάλογο «Μνήμη του Κόσμου» της UNESCO.

Δεν υπάκουαν όλοι. Στη ραψωδία Μ της Ιλιάδας, ο Πολυδάμας διαβάζει ως προειδοποίηση έναν αετό που αφήνει να πέσει ένα φίδι. Ο Έκτορας απαντά ότι δεν τον νοιάζει πού πετούν τα πουλιά: «εἷς οἰωνὸς ἄριστος ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης», ένας οιωνός είναι ο καλύτερος, να πολεμάς για την πατρίδα σου (12.243).

Οι λέξεις έζησαν περισσότερο από τις πρακτικές, συχνά με νέα σημασία. Το τέρας ήταν θεϊκό σημάδι, και τώρα είναι ένα φοβερό πλάσμα. Η ὄρνις ήταν κάθε πουλί, και η όρνιθα είναι τώρα η κότα. Το μαντεύω μπορεί σήμερα να σημαίνει απλώς «υποθέτω». Τη νύχτα της 23ης προς την 24η Ιουνίου, ορισμένες ελληνικές κοινότητες τηρούν ή αναβιώνουν το έθιμο του κλήδονα, που πήρε το όνομά του από την αρχαία λέξη κληδών. Δημοσιεύματα το χαρακτηρίζουν επιβίωση από την αρχαιότητα. Η καταγωγή της λέξης είναι σαφής· μια αδιάκοπη τελετή είναι πολύ δυσκολότερο να αποδειχθεί.