Voortekens, dromen en waarzeggerij in het oude Griekenland

Stel je voor dat je op het punt staat aan een lange reis te beginnen. Er vliegt een grote vogel voorbij, of iemand naast je niest. Zou je stoppen om erover na te denken? Veel oude Grieken wel. Ze geloofden dat de goden tekens stuurden over wat er ging gebeuren. Zo'n teken heet een voorteken, en het lezen van tekens heet waarzeggerij, in het Grieks μαντική.

Het Griekse woord voor voorteken was οἰωνός. Bij Homerus betekent het vaak een grote roofvogel, zoals een arend. Omdat mensen tekens lazen in deze vogels, ging het woord het teken zelf betekenen. De deskundige op het gebied van tekens was de ziener, μάντις. Homerus noemt de ziener Kalchas de allerbeste vogelschouwer (Ilias 1.69).

Zelfs een nies kon tellen. Xenophon vertelt dat een soldaat niesde terwijl hij het leger toesprak, en dat alle mannen voor de god bogen. Xenophon noemde het een voorteken van Zeus de Redder (Anabasis 3.2.9).

Het stuk Geboeide Prometheus, dat traditioneel aan Aischylos wordt toegeschreven, somt de belangrijkste methoden op (verzen 484–499): dromen, toevallige woorden (κληδών), ontmoetingen onderweg, de vlucht van vogels en de inwendige organen van offerdieren, σπλάγχνα, die werden beoordeeld op hun gladheid, de kleur van de gal en de leverlob. Plato plaatst de zetel van de waarzeggerij zelfs in de lever, ἧπαρ (Timaeus 71e). Een toevallig woord kon genoeg zijn: een Spartaanse bevelhebber vroeg een bezoeker naar zijn naam, hoorde „Hegesistratos”, ongeveer „legeraanvoerder”, en antwoordde «δέκομαι τὸν οἰωνόν», „ik aanvaard het voorteken” (Herodotus 9.91). Aristophanes grapt in De Vogels (719–721) dat mensen een toevallig woord of een nies een „vogel” noemen, ὄρνις.

De studie van Michael Flower over zieners beschrijft hen als vaak goed betaald en gerespecteerd, en zegt dat legers nergens heen gingen zonder ziener. Bij Plataeae in 479 v.Chr. diende de ziener Tisamenos de Grieken. Herodotus zegt dat de Spartanen onder de Perzische pijlen bleven staan, omdat de offers niet goed waren, tot Pausanias tot Hera bad (9.61–62). Zijn woord voor gunstige uitkomsten is καλά (9.36).

In 415 v.Chr. leek de verminking van de hermen een voorteken voor de tocht naar Sicilië (Thucydides 6.27). In 413 v.Chr. verduisterde de maan, net toen de Atheners klaar waren om uit Syracuse weg te varen. De zieners zeiden zevenentwintig dagen te wachten, en Nikias stemde toe. Thucydides merkt op dat Nikias wat al te zeer voor zulke dingen gevoelig was (7.50). Weinigen van het leger kwamen ooit thuis (7.87).

Een droom heette ὄνειρος of ὄνειρον, maar de Grieken wisten dat dromen konden liegen. In de Ilias (2.6) stuurt Zeus Agamemnon met opzet een valse droom. In de Odyssee (19.562–567) zegt Penelope dat dromen door twee poorten komen: die door het ivoor bedriegen, die door de hoorn komen uit. Toen Xenophon droomde dat de bliksem in het huis van zijn vader sloeg, werd hij doodsbang wakker en kon hij de droom op twee manieren lezen, als goed en als slecht (Anabasis 3.1.11–12).

Dromen konden ook genezen. In de heiligdommen van Asklepios sliepen zieken in de hoop dat de god hen zou bezoeken. Dat heet incubatie. In Epidauros werden verslagen van genezingen, ἰάματα, in de tweede helft van de 4e eeuw v.Chr. op stenen stèles geplaatst. Het gebruikelijke verhaal is dat een pelgrim slaapt in het ἄβατον, droomt dat hij genezen wordt en de volgende dag gezond vertrekt. Dit zijn getuigenissen van geloof, en onderzoekers waarschuwen ervoor latere bronnen te gebruiken om oudere riten te beschrijven.

Artemidorus schreef een handboek over droomuitleg in vijf boeken, meestal gedateerd tussen het midden van de 2e en het begin van de 3e eeuw n.Chr. Hij onderscheidt de ὄνειρος, die de toekomst voorspelt, van het ἐνύπνιον, dat voortkomt uit verlangen, angst of te veel of te weinig eten en niets betekent.

Voortekens gebeurden gewoon, maar je kon ook een vraag stellen. Delphi is het beroemde orakel. In Dodona kwamen mensen om de wil van Zeus te horen uit zijn hoge eik (Odyssee 14.327–328). Daar zijn meer dan 4.000 kleine loden plaatjes met vragen gevonden, gedateerd van de 6e tot het midden van de 2e eeuw v.Chr. De meeste zijn privé: „Was het Pistos die de wol uit het matras heeft gestolen?” „Zullen ik, het schip en mijn lading veilig zijn op de reis die ik naar Carthago maak?” In 2023 werden de plaatjes opgenomen in het UNESCO-register Memory of the World.

Niet iedereen gehoorzaamde. In boek 12 van de Ilias leest Polydamas een arend die een slang laat vallen als een waarschuwing. Hektor antwoordt dat het hem niets kan schelen waar vogels vliegen: «εἷς οἰωνὸς ἄριστος ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης», één voorteken is het beste, vechten voor je vaderland (12.243).

De woorden hebben de praktijk overleefd, vaak met een nieuwe betekenis. Τέρας was een wonderteken en is nu een monster. Ὄρνις was elke vogel, en όρνιθα is nu een kip. Μαντεύω kan nu gewoon „ik raad” betekenen. In de nacht van 23 op 24 juni houden sommige Griekse gemeenschappen de gewoonte van de κλήδονας in stand of blazen ze nieuw leven in; de naam komt van κληδών. Berichten noemen de gewoonte een overblijfsel uit de oudheid. De afkomst van het woord is duidelijk; een ononderbroken ritueel is veel moeilijker te bewijzen.