Antik Yunan'da kehanet, rüyalar ve alametler

Uzun bir yolculuğa çıkmak üzere olduğunu düşün. Büyük bir kuş geçiyor ya da yanındaki biri hapşırıyor. Durup düşünür müydün? Antik Yunanlıların çoğu düşünürdü. Tanrıların, olacaklar hakkında işaretler gönderdiğine inanıyorlardı. Böyle bir işarete alamet, işaretleri okumaya da kehanet denir; Yunancası μαντική.

Alamet için kullanılan Yunanca sözcük οἰωνός idi. Homeros'ta çoğu zaman kartal gibi büyük bir yırtıcı kuş anlamına gelir. İnsanlar bu kuşlardan işaret okuduğu için sözcük sonunda işaretin kendisini anlatır oldu. İşaretlerin uzmanı kâhindi, μάντις. Homeros, kâhin Kalkhas'ı kuşları okuyanların en iyisi diye anar (İlyada 1.69).

Bir hapşırık bile önemli olabilirdi. Ksenophon, orduya konuşurken bir askerin hapşırdığını ve bütün adamların tanrının önünde eğildiğini anlatır. Ksenophon bunu Kurtarıcı Zeus'tan gelen bir alamet olarak adlandırdı (Anabasis 3.2.9).

Geleneğin Aiskhylos'a mal ettiği Zincire Vurulmuş Prometheus oyunu başlıca yöntemleri sayar (484–499. dizeler): rüyalar, rastgele söylenen sözler (κληδών), yolda karşılaşmalar, kuşların uçuşu ve kurban edilen hayvanların iç organları, σπλάγχνα; bunlar düzgünlüklerine, safranın rengine ve ciğerin lobuna göre değerlendirilirdi. Platon kehanetin yerini bile ciğere, ἧπαρ, koyar (Timaios 71e). Rastgele bir söz yetebilirdi: Spartalı bir komutan bir konuğa adını sordu, “Hegesistratos” yani aşağı yukarı “ordu önderi” yanıtını duydu ve «δέκομαι τὸν οἰωνόν», “alameti kabul ediyorum” dedi (Herodotos 9.91). Aristophanes Kuşlar'da (719–721) insanların rastgele bir söze ya da hapşırığa “kuş”, ὄρνις, dediğini söyleyerek şakalaşır.

Michael Flower'ın kâhinler üzerine çalışması onları çoğu zaman iyi para alan ve saygı gören kişiler olarak sunar ve orduların kâhinsiz hiçbir yere gitmediğini söyler. MÖ 479'da Plataia'da kâhin Tisamenos Yunanlılara hizmet ediyordu. Herodotos, kurbanlar iyi çıkmadığı için Spartalıların Pers okları altında beklediğini, sonunda Pausanias'ın Hera'ya dua ettiğini söyler (9.61–62). Onun olumlu sonuçlar için kullandığı sözcük καλά'dır (9.36).

MÖ 415'te Hermes heykellerinin tahrip edilmesi Sicilya seferi için bir alamet gibi göründü (Thukydides 6.27). MÖ 413'te Atinalılar Siraküza'dan ayrılmaya hazırken ay karardı. Kâhinler yirmi yedi gün beklemeyi söyledi, Nikias da kabul etti. Thukydides, Nikias'ın bu tür şeylere fazlaca düşkün olduğunu belirtir (7.50). Ordudan pek azı evine dönebildi (7.87).

Rüyaya ὄνειρος ya da ὄνειρον denirdi, ama Yunanlılar rüyaların yalan söyleyebileceğini biliyordu. İlyada'da (2.6) Zeus, Agamemnon'a bile bile yalancı bir rüya gönderir. Odysseia'da (19.562–567) Penelope, rüyaların iki kapıdan geldiğini söyler: fildişinden gelenler aldatır, boynuzdan gelenler gerçekleşir. Ksenophon, babasının evine yıldırım düştüğünü gördüğünde dehşet içinde uyandı ve rüyayı iki türlü, hem iyi hem kötü olarak okuyabildi (Anabasis 3.1.11–12).

Rüyalar iyileştirebilirdi de. Asklepios'un kutsal alanlarında hastalar, tanrının kendilerini ziyaret etmesi umuduyla uyurdu. Buna inkübasyon denir. Epidauros'ta iyileşme öyküleri, ἰάματα, MÖ 4. yüzyılın ikinci yarısında taş dikilitaşlara yerleştirildi. Olağan öykü şudur: bir hacı ἄβατον'da uyur, iyileştiğini rüyada görür ve ertesi gün sağlıklı olarak ayrılır. Bunlar inancın tanıklıklarıdır ve araştırmacılar, daha eski törenleri anlatmak için geç kaynakların kullanılmaması konusunda uyarır.

Artemidoros, genellikle MS 2. yüzyılın ortası ile 3. yüzyılın başı arasına tarihlenen, beş kitaplık bir rüya yorumu el kitabı yazdı. Geleceği haber veren ὄνειρος'u, arzudan, korkudan ya da çok veya az yemekten doğan ve hiçbir anlam taşımayan ἐνύπνιον'dan ayırır.

Alametler kendiliğinden olurdu, ama soru da sorulabilirdi. Delphoi ünlü kehanet merkezidir. Dodona'ya, Zeus'un isteğini onun yüksek meşesinden duymak için gidilirdi (Odysseia 14.327–328). Orada, MÖ 6. yüzyıldan 2. yüzyılın ortasına tarihlenen, üzerinde sorular yazılı 4.000'den fazla küçük kurşun tablet bulundu. Çoğu özeldir: “Yatağın şiltesinden yünü çalan Pistos muydu?” “Kartaca'ya yaptığım yolculukta ben, gemi ve yüküm güvende olacak mıyız?” 2023'te tabletler UNESCO'nun Dünya Belleği kaydına girdi.

Herkes boyun eğmezdi. İlyada'nın 12. bölümünde Polydamas, yılanı düşüren bir kartalı uyarı olarak okur. Hektor, kuşların nereye uçtuğunu umursamadığını söyler: «εἷς οἰωνὸς ἄριστος ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης», en iyi alamet tektir, yurdun için savaşmak (12.243).

Sözcükler uygulamadan daha uzun yaşadı, çoğu zaman yeni bir anlamla. Τέρας olağanüstü bir işaretti, bugün canavar demek. Ὄρνις herhangi bir kuştu, όρνιθα bugün tavuktur. Μαντεύω bugün yalnızca “tahmin ediyorum” anlamına gelebilir. 23 Haziran'ı 24'üne bağlayan gece, bazı Yunan toplulukları adını κληδών sözcüğünden alan κλήδονας geleneğini sürdürür ya da canlandırır. Haberler bunu Antik Çağ'dan kalma bir gelenek diye niteler. Sözcüğün kökeni açıktır; kesintisiz bir töreni kanıtlamak ise çok daha zordur.