Wróżby, sny i wieszczenie w starożytnej Grecji

Wyobraź sobie, że wyruszasz w daleką podróż. Przelatuje duży ptak albo ktoś obok ciebie kicha. Czy zatrzymałbyś się, żeby o tym pomyśleć? Wielu starożytnych Greków tak by zrobiło. Wierzyli, że bogowie zsyłają znaki o tym, co się wydarzy. Taki znak to omen, czyli wróżba, a odczytywanie znaków to wieszczenie, po grecku μαντική.

Greckie słowo na omen to οἰωνός. U Homera często oznacza dużego ptaka drapieżnego, na przykład orła. Ponieważ ludzie odczytywali znaki z tych ptaków, słowo zaczęło oznaczać sam znak. Znawcą znaków był wieszczek, μάντις. Homer nazywa wieszczka Kalchasa najlepszym z tych, którzy odczytywali ptaki (Iliada 1.69).

Nawet kichnięcie mogło się liczyć. Ksenofont opowiada, że pewien żołnierz kichnął, gdy on przemawiał do wojska, a wszyscy mężczyźni oddali pokłon bogu. Ksenofont nazwał to omenem od Zeusa Zbawcy (Anabaza 3.2.9).

Sztuka Prometeusz w okowach, tradycyjnie przypisywana Ajschylosowi, wymienia główne metody (wersy 484–499): sny, przypadkowe słowa (κληδών), spotkania w drodze, lot ptaków oraz narządy wewnętrzne zwierząt ofiarnych, σπλάγχνα, oceniane według gładkości, koloru żółci i płata wątroby. Platon umieszcza nawet siedzibę wieszczenia w wątrobie, ἧπαρ (Timajos 71e). Mogło wystarczyć przypadkowe słowo: spartański dowódca zapytał przybysza o imię, usłyszał „Hegesistratos”, mniej więcej „wódz wojska”, i odpowiedział «δέκομαι τὸν οἰωνόν», „przyjmuję omen” (Herodot 9.91). Arystofanes żartuje w Ptakach (719–721), że ludzie nazywają „ptakiem”, ὄρνις, przypadkowe słowo albo kichnięcie.

Studium Michaela Flowera o wieszczkach przedstawia ich jako często dobrze opłacanych i szanowanych i mówi, że armie nigdzie nie wyruszały bez wieszczka. Pod Platejami w 479 r. p.n.e. Grekom służył wieszczek Tejzamenos. Herodot pisze, że Spartanie stali pod perskimi strzałami, bo ofiary nie były pomyślne, dopóki Pauzaniasz nie pomodlił się do Hery (9.61–62). Jego słowo na pomyślne wyniki to καλά (9.36).

W 415 r. p.n.e. okaleczenie hermów wydało się omenem dla wyprawy na Sycylię (Tukidydes 6.27). W 413 r. p.n.e. księżyc pociemniał akurat wtedy, gdy Ateńczycy byli gotowi odpłynąć spod Syrakuz. Wieszczkowie kazali czekać dwadzieścia siedem dni, a Nikiasz się zgodził. Tukidydes zauważa, że Nikiasz był nazbyt skłonny do takich rzeczy (7.50). Niewielu z tej armii wróciło do domu (7.87).

Sen nazywano ὄνειρος lub ὄνειρον, ale Grecy wiedzieli, że sny mogą kłamać. W Iliadzie (2.6) Zeus celowo zsyła Agamemnonowi fałszywy sen. W Odysei (19.562–567) Penelopa mówi, że sny przechodzą przez dwie bramy: te przez kość słoniową zwodzą, a te przez róg się spełniają. Gdy Ksenofontowi przyśniło się, że piorun uderzył w dom jego ojca, obudził się przerażony i mógł odczytać sen na dwa sposoby, jako dobry i jako zły (Anabaza 3.1.11–12).

Sny mogły też leczyć. W sanktuariach Asklepiosa chorzy spali w nadziei, że odwiedzi ich bóg. Nazywa się to inkubacją. W Epidauros opowieści o uzdrowieniach, ἰάματα, umieszczono na kamiennych stelach w drugiej połowie IV wieku p.n.e. Zwykle pielgrzym śpi w ἄβατον, śni o uzdrowieniu i następnego dnia odchodzi zdrowy. Są to świadectwa wiary, a badacze ostrzegają przed używaniem późniejszych źródeł do opisu starszych obrzędów.

Artemidor napisał podręcznik objaśniania snów w pięciu księgach, zwykle datowany między połową II a początkiem III wieku n.e. Oddziela ὄνειρος, który zapowiada przyszłość, od ἐνύπνιον, które bierze się z pragnienia, strachu albo nadmiaru lub braku jedzenia i niczego nie znaczy.

Omeny po prostu się zdarzały, ale można było też zadać pytanie. Delfy to słynna wyrocznia. Do Dodony przybywano, aby usłyszeć wolę Zeusa z jego wysokiego dębu (Odyseja 14.327–328). Znaleziono tam ponad 4000 małych ołowianych tabliczek z pytaniami, datowanych od VI do połowy II wieku p.n.e. Większość jest prywatna: „Czy to Pistos ukradł wełnę z materaca?” „Czy ja, statek i mój ładunek będziemy bezpieczni w podróży, którą odbywam do Kartaginy?” W 2023 roku tabliczki wpisano do rejestru UNESCO Pamięć Świata.

Nie wszyscy byli posłuszni. W pieśni 12 Iliady Polidamas odczytuje jako ostrzeżenie orła, który upuszcza węża. Hektor odpowiada, że nie obchodzi go, dokąd lecą ptaki: «εἷς οἰωνὸς ἄριστος ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης», jeden omen jest najlepszy, walczyć za ojczyznę (12.243).

Słowa przetrwały dłużej niż praktyka, często z nowym znaczeniem. Τέρας było cudownym znakiem, a dziś jest potworem. Ὄρνις to był każdy ptak, a όρνιθα to dziś kura. Μαντεύω może dziś znaczyć po prostu „zgaduję”. W noc z 23 na 24 czerwca niektóre greckie społeczności zachowują lub odnawiają zwyczaj κλήδονας, którego nazwa pochodzi od κληδών. Doniesienia prasowe nazywają go pozostałością po starożytności. Pochodzenie słowa jest jasne; nieprzerwany obrzęd znacznie trudniej udowodnić.