Η σικελική εκστρατεία (415–413 π.Χ.)

Το 415 π.Χ., στη διάρκεια της ασταθούς Νικιείου Ειρήνης, απεσταλμένοι από την Έγεστα, στη δυτική Σικελία, ζήτησαν τη βοήθεια της Αθήνας εναντίον των Σελινουντίων. Η εκκλησία του δήμου ψήφισε εξήντα πλοία με τρεις στρατηγούς, τον Αλκιβιάδη, τον Νικία και τον Λάμαχο (Θουκυδίδης 6.8.2). Οι δηλωμένοι στόχοι ήταν να βοηθηθεί η Έγεστα και να αποκατασταθούν οι Λεοντίνοι, όμως ο Θουκυδίδης λέει ότι το αληθινότερο κίνητρο ήταν η κυριαρχία σε όλο το νησί (6.6.1). Ο Νικίας, που αντιτάχθηκε στο σχέδιο, ζήτησε πολύ μεγαλύτερη δύναμη, ελπίζοντας να αποθαρρύνει τους ψηφοφόρους. Έγινε το αντίθετο: «ἔρως ἐνέπεσε τοῖς πᾶσιν», ένα πάθος κυρίεψε όλους (6.24.3).

Η δύναμη που ξεκίνησε από την Κέρκυρα είχε 134 τριήρεις και 5.100 οπλίτες (6.43). Καμία ελληνική πόλη, γράφει, δεν είχε στείλει ως τότε μόνη της δύναμη τόσο δαπανηρή και λαμπρή (6.31.1). Στα κλασικά ελληνικά, ο στόλος μπορούσε να σημαίνει εκστρατεία αλλά και σύνολο πλοίων· στα νέα ελληνικά, στόλος είναι το σύνολο των πλοίων. Πριν από την αναχώρηση, οι ερμαϊκές στήλες της Αθήνας ακρωτηριάστηκαν μέσα σε μία νύχτα (6.27), και οι υποψίες στράφηκαν στον Αλκιβιάδη. Όταν τον κάλεσαν πίσω για να δικαστεί, ξέφυγε στους Θουρίους (6.61) και συμβούλεψε τους Σπαρτιάτες να στείλουν αρχηγό στις Συρακούσες (6.91.4).

Οι Συρακούσες ήταν αποικία της Κορίνθου (6.3.2). Το 414 π.Χ. οι Αθηναίοι κράτησαν το ύψωμα των Επιπολών και έχτισαν τείχη για να αποκλείσουν την πόλη: μια πολιορκία. Ο Λάμαχος σκοτώθηκε σε μάχη κοντά στο έλος (6.101.6), και έτσι από τους τρεις αρχηγούς έμεινε μόνο ο Νικίας. Τα τείχη είχαν σχεδόν τελειώσει, όταν έφτασε ο Σπαρτιάτης Γύλιππος, και ο Θουκυδίδης λέει ότι οι Συρακούσες είχαν βρεθεί σε πραγματικό κίνδυνο (7.2.4). Ο Νικίας έγραψε τότε στην Αθήνα: να ανακαλέσουν τον στρατό ή να στείλουν άλλον εξίσου μεγάλο, και να τον αντικαταστήσουν, εξαιτίας μιας νεφρικής πάθησης (7.15.1).

Η Αθήνα δεν τον αντικατέστησε. Έστειλε τον Δημοσθένη και τον Ευρυμέδοντα με περίπου 73 πλοία και σχεδόν 5.000 οπλίτες (7.42.1), αν και την άνοιξη του 413 π.Χ. η Σπάρτη είχε αρχίσει να οχυρώνει τη Δεκέλεια στην Αττική (7.19.1), κάτι που ο Θουκυδίδης θεωρεί από τις κύριες αιτίες της καταστροφής της Αθήνας (7.27.3). Μια νυχτερινή επίθεση στις Επιπολές απέτυχε (7.43–44), και οι στρατηγοί ετοιμάστηκαν να φύγουν. Τότε έγινε έκλειψη της σελήνης. Ο Νικίας, που κατά τον Θουκυδίδη έδινε υπερβολική σημασία στη μαντική, αρνήθηκε ακόμη και να συζητήσει την αναχώρηση πριν περάσουν «τρεις φορές εννέα ημέρες» (7.50.4). Ο κατάλογος ιστορικών εκλείψεων της NASA καταγράφει ολική έκλειψη σελήνης στις 28 Αυγούστου του 413 π.Χ., με την ένδειξη «πολιορκία των Συρακουσών». Πολλές άλλες αφηγήσεις δίνουν 27 Αυγούστου.

Οι Συρακούσιοι έκλεισαν την είσοδο του Μεγάλου Λιμανιού με αγκυροβολημένα πλοία (7.59.3). Οι Αθηναίοι προσπάθησαν να ξεφύγουν και έχασαν τη ναυμαχία, ενώ ο στρατός τους παρακολουθούσε από την ακτή (7.70–71). Έφυγαν από την ξηρά, όχι λιγότεροι από 40.000 άνθρωποι σύμφωνα με τον Θουκυδίδη (7.75.5), εγκαταλείποντας αρρώστους και τραυματίες. Στον ποταμό Ασίναρο άνδρες πέθαιναν μέσα στο νερό, προσπαθώντας ακόμη να πιουν (7.84). Ο Νικίας παραδόθηκε στον Γύλιππο (7.85.1)· αυτός και ο Δημοσθένης θανατώθηκαν παρά τη θέληση του Γυλίππου (7.86.2).

Οι άλλοι αιχμάλωτοι κατέβηκαν «ἐς τὰς λιθοτομίας», στα λατομεία (7.86.2)· ο Διόδωρος τα λέει λατομίαι (13.19.4). Ο Θουκυδίδης περιγράφει έναν γεμάτο κόσμο λάκκο χωρίς στέγη, καυτές μέρες και κρύες φθινοπωρινές νύχτες, και νεκρούς στοιβαγμένους ανάμεσα στους ζωντανούς. Κάθε άνδρας έπαιρνε μία κοτύλη (μικρό μέτρο) νερό και δύο σιτάρι την ημέρα, για οκτώ μήνες (7.87.1–2). Ύστερα από εβδομήντα περίπου ημέρες, πουλήθηκαν όλοι εκτός από τους Αθηναίους και τους Έλληνες της Σικελίας και της Ιταλίας (7.87.3). Δίνει τουλάχιστον 7.000 αιχμαλώτους και παραδέχεται ότι είναι δύσκολη η ακριβής μέτρηση (7.87.4)· ο Διόδωρος έχει 7.000 αιχμαλώτους και 18.000 νεκρούς (13.19.2). Ο Πλούταρχος λέει ότι οι περισσότεροι Αθηναίοι πέθαναν στα λατομεία και μεταφέρει, ως κάτι που λεγόταν, ότι μερικοί σώθηκαν απαγγέλλοντας Ευριπίδη (Νικίας 29). Ο Θουκυδίδης δεν κατονομάζει το λατομείο: το Livius δείχνει τη Latomia dei Cappuccini, και ένας σικελικός εκπαιδευτικός ιστότοπος απλώς τα λατομεία του πάρκου της Νεάπολης.

Ο Θουκυδίδης το ονομάζει το μεγαλύτερο γεγονός του πολέμου, λαμπρό για τους νικητές και ολέθριο για τους ηττημένους: «ὀλίγοι ἀπὸ πολλῶν», λίγοι από τους πολλούς, γύρισαν στην πατρίδα (7.87.5–6). Στην Αθήνα, ο κόσμος αρχικά δεν πίστευε την είδηση, ύστερα στράφηκε εναντίον των ρητόρων και των μάντεων που είχαν ενθαρρύνει τον πλου, αν και ο ίδιος τον είχε ψηφίσει (8.1.1). Δεν υπήρχαν αρκετά πλοία, χρήματα ή πληρώματα, και οι υποτελείς σύμμαχοι ήταν πρόθυμοι να αποστατήσουν (8.1.2, 8.2.2). Η Σπάρτη έκανε συνθήκη με τον βασιλιά των Περσών (8.18). Παρ' όλα αυτά, η Αθήνα πολέμησε ως το 404 π.Χ., όταν παραδόθηκε.

Γιατί απέτυχε; Ο Θουκυδίδης δίνει μια κρίση στο 2.65.11: η εκστρατεία δεν ήταν τόσο σφάλμα εκτίμησης για τον εχθρό όσο αποτυχία όσων έμειναν πίσω, που οι προσωπικές τους διαμάχες για την ηγεσία του δήμου στέρησαν από τη δύναμη την αναγκαία στήριξη. Όμως η αφήγησή του τονίζει επίσης την καθυστέρηση του Νικία (7.42.3) και την έκλειψη (7.50.4), και η Αθήνα έστειλε πράγματι δεύτερο στρατό (7.42.1). Ο H. D. Westlake (1958) σημειώνει ότι η ασαφής διατύπωση του 2.65.11 έχει οδηγήσει τους σύγχρονους μελετητές σε διαφωνία. Μια απάντηση στις εξετάσεις πρέπει να παραθέτει το χωρίο και να το ελέγχει με τα βιβλία 6 και 7, αντί να το θεωρεί δεδομένο.