Ο διάλογος Αθηναίων και Μηλίων

Η Μήλος (Μῆλος, σήμερα Μήλος) ήταν ένα από τα δύο νησιά των Κυκλάδων που έμεναν έξω από τη συμμαχία της Αθήνας όταν άρχισε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος: ο Θουκυδίδης αναφέρει «όλες τις Κυκλάδες εκτός από τη Μήλο και τη Θήρα» (2.9.4). Χαρακτηρίζει τους Μηλίους αποίκους της Σπάρτης, που στην αρχή έμειναν ουδέτεροι, ώσπου η λεηλασία της γης τους από τους Αθηναίους τους έσπρωξε σε ανοιχτό πόλεμο (5.84.2). Το 426 π.Χ. ο Νικίας επιτέθηκε στο νησί με εξήντα πλοία, χωρίς να το κερδίσει (3.91). Μια αθηναϊκή εκτίμηση φόρου του 425/4 π.Χ. (IG I³ 71) περιλαμβάνει ωστόσο τη Μήλο, με 15 τάλαντα.

Το καλοκαίρι του 416 π.Χ. οι Αθηναίοι επέστρεψαν με 38 πλοία, περίπου 1.500 οπλίτες των συμμάχων και πάνω από 300 τοξότες. Για τους Αθηναίους οπλίτες, η ελληνική έκδοση του Perseus γράφει 1.200, ενώ η μετάφραση του Crawley έχει 1.600, γι’ αυτό ελέγξτε τη δική σας έκδοση. Πριν προκαλέσουν οποιαδήποτε ζημιά, οι στρατηγοί Κλεομήδης και Τεισίας έστειλαν πρέσβεις. Οι Μήλιοι τους κράτησαν μακριά από τον λαό, τὸ πλῆθος, και τους άφησαν να μιλήσουν μόνο στους «άρχοντες και στους λίγους» (5.84.3). Οι Αθηναίοι το σχολιάζουν αμέσως (5.85) και προτείνουν απαντήσεις σημείο προς σημείο αντί για έναν μακρύ λόγο. Γι’ αυτό το κείμενο διαβάζεται ως διάλογος.

Οι Αθηναίοι αρνούνται τα «ωραία ονόματα» (μετ’ ὀνομάτων καλῶν): ούτε λόγος για τη νίκη κατά των Περσών, ούτε λόγος για αδικίες. Έπειτα έρχεται η περίφημη φράση (5.89): δίκαια μὲν ἐν τῷ ἀνθρωπείῳ λόγῳ ἀπὸ τῆς ἴσης ἀνάγκης κρίνεται, δυνατὰ δὲ οἱ προύχοντες πράσσουσι καὶ οἱ ἀσθενεῖς ξυγχωροῦσιν. Η αγγλική απόδοση του Crawley, «οι δυνατοί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει», μένει στη μνήμη αλλά είναι ελεύθερη: το ξυγχωροῦσιν σημαίνει ότι υποχωρούν ή παραχωρούν.

Οι Μήλιοι δέχονται το πεδίο του συμφέροντος, τὸ ξυμφέρον, και υποστηρίζουν ότι ένα κοινό μέτρο επιείκειας προστατεύει όποιον κινδυνεύει, και την Αθήνα αν πέσει ποτέ (5.90). Ζητούν να είναι φίλοι, αλλά όχι σύμμαχοι καμιάς πλευράς (5.94). Οι Αθηναίοι απαντούν ότι η φιλία με τη Μήλο θα έμοιαζε με αδυναμία και το μίσος με δύναμη (5.95). Την ελπίδα, ἐλπίς, την ονομάζουν παρηγοριά στον κίνδυνο που καταστρέφει όσους ποντάρουν τα πάντα σε αυτήν (5.103). Οι Μήλιοι εμπιστεύονται τους θεούς και τη Σπάρτη (5.104). Οι Αθηναίοι απαντούν ότι θεοί και άνθρωποι εξουσιάζουν όπου μπορούν, νόμος που δεν έθεσαν οι ίδιοι (5.105). Τέλος προτείνουν συμμαχία, φόρο και ασφάλεια (5.111). Οι Μήλιοι απαντούν ότι δεν θα εγκαταλείψουν σε μια στιγμή την ελευθερία μιας πόλης επτακοσίων ετών (5.112).

Οι Αθηναίοι περιτείχισαν την πόλη. Οι Μήλιοι κατέλαβαν δύο φορές τμήμα του τείχους (5.115, 5.116), και ο Θουκυδίδης δεν αναφέρει καμία βοήθεια από τη Σπάρτη. Μετά την άφιξη ενισχύσεων με τον Φιλοκράτη και μια προδοσία μέσα στην πόλη, παραδόθηκαν τον χειμώνα του 416/5 π.Χ. Οι Αθηναίοι σκότωσαν όλους τους ενήλικους άνδρες που έπιασαν, υποδούλωσαν τις γυναίκες και τα παιδιά, και αργότερα έστειλαν 500 αποίκους (5.116). Ο Θουκυδίδης δεν προσθέτει κανένα σχόλιο, και η επόμενη φράση του στρέφεται στο σχέδιο της Αθήνας να κατακτήσει τη Σικελία (6.1).

Οι μεταγενέστεροι Έλληνες δεν ξέχασαν. Το 405 π.Χ., μετά την ήττα στους Αιγός Ποταμούς, οι Αθηναίοι φοβούνταν ότι θα πάθουν όσα έκαναν στους Μηλίους (Ξενοφών, Ελληνικά 2.2.3), και ο Λύσανδρος απέδωσε το νησί σε όσους Μηλίους μπόρεσε να συγκεντρώσει (2.2.9), άρα κάποιοι είχαν επιζήσει. Ο Ισοκράτης χρειάστηκε να υπερασπιστεί την Αθήνα απέναντι στην κατηγορία (Πανηγυρικός 100). Ο Πλούταρχος (Αλκιβιάδης 16) και ο λόγος Κατά Αλκιβιάδου ([Ανδοκίδης] 4.22) κατηγορούν τον Αλκιβιάδη ότι στήριξε την απόφαση· ο Θουκυδίδης δεν το αναφέρει. Οι Όρνιθες του Αριστοφάνη (186) έχουν τη φράση λιμῷ Μηλίῳ, «με την πείνα της Μήλου», που συνήθως θεωρείται υπαινιγμός στην πολιορκία, αν και ορισμένοι μελετητές αμφισβητούν τη σύνδεση.

Ο Θουκυδίδης λέει ότι οι λόγοι του κρατούν το γενικό νόημα όσων ειπώθηκαν (1.22). Έζησε είκοσι χρόνια εξόριστος μετά την Αμφίπολη (5.26.5) και δεν μας λέει πώς έμαθε για μια κλειστή συνάντηση. Ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς (Περί Θουκυδίδου 37–41) θεωρούσε αδιανόητο να μίλησαν έτσι οι Αθηναίοι, και ο George Grote αντιμετώπισε επίσης τον διάλογο ως σύνθεση. Ο Brian Bosworth (1993) υποστηρίζει ότι έγινε κάτι σαν διάλογος, ότι την ουσία του τη μετέδωσε η αθηναϊκή πλευρά, και ότι ο Θουκυδίδης τη διαμόρφωσε. Κατά τη γνώμη του, το κείμενο αφορά λιγότερο την ηθική της αυτοκρατορίας και περισσότερο την επιλογή ενός μικρού κράτους.

Οι σύγχρονες διεθνείς σχέσεις παραθέτουν συχνά το 5.89 ως την ιδρυτική φράση του ρεαλισμού, και για τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Ο Neville Morley (2026) το χαρακτηρίζει «τεράστιο ερμηνευτικό άλμα» να υποθέσουμε ότι ο Θουκυδίδης υιοθετεί τη θέση των Αθηναίων, αφού ο διάλογος έχει δύο πλευρές και αφήνει την κρίση στον αναγνώστη. Και η ίδια η ιδέα διατυπώθηκε με άλλες μορφές: στην Πολιτεία του Πλάτωνα (338c) ο Θρασύμαχος ορίζει το δίκαιο ως τὸ τοῦ κρείττονος συμφέρον, το συμφέρον του ισχυρότερου. Αυτό είναι διαφορετική θέση από το 5.89, και οι απαντήσεις στις εξετάσεις πρέπει να τα κρατούν χωριστά.