Η Συμμαχία της Δήλου και η αθηναϊκή ηγεμονία

Μετά τις νίκες του 480–479 π.Χ. ο πόλεμος εναντίον των Περσών συνεχίστηκε στη θάλασσα. Το 478 ο Σπαρτιάτης Παυσανίας οδήγησε τον ελληνικό στόλο στο Βυζάντιο, όμως η συμπεριφορά του έστρεψε τους συμμάχους εναντίον του. Ο Θουκυδίδης (1.95–96) λέει ότι παρέδωσαν εκούσια την ηγεμονία, ἡγεμονία, στην Αθήνα και ότι η Σπάρτη την άφησε, επειδή φοβόταν ότι και άλλοι στρατηγοί θα διαφθείρονταν με τον ίδιο τρόπο.

Η ονομασία «Συμμαχία της Δήλου» είναι νεότερη. Ο Θουκυδίδης μιλά απλώς για τους Αθηναίους και τους συμμάχους τους, ξύμμαχοι, όπως γράφει ο ίδιος το σύμμαχοι. Η αριστοτελική Αθηναίων Πολιτεία (23.4–5) αναφέρει ότι ο Αριστείδης όρισε τις πρώτες εισφορές επί άρχοντος Τιμοσθένη και ότι ορκίστηκε στους Ίωνες να έχουν τους ίδιους φίλους και εχθρούς, ενώ στη θάλασσα ρίχτηκαν σβώλοι σιδήρου για να επισφραγιστεί ο όρκος. Όπως παραδίδεται εκεί, ο όρκος δεν κατονομάζει τους Πέρσες. Ο Θουκυδίδης ονομάζει τη λεηλασία των εδαφών του Πέρση βασιλιά πρόσχημα, δηλαδή δηλωμένο σκοπό ή πρόφαση, και η λέξη αφήνει ανοιχτό το ποιες ήταν οι πραγματικές προθέσεις της Αθήνας.

Το βασικό χωρίο είναι το Θουκυδίδης 1.96. Η Αθήνα καθόρισε ποιες πόλεις θα έδιναν πλοία και ποιες χρήματα. Ένα νέο αθηναϊκό αξίωμα, οι Ἑλληνοταμίαι, οι «ταμίες των Ελλήνων», παραλάμβανε τον φόρο: «γιατί έτσι ονομάστηκε η μεταφορά των χρημάτων» (οὕτω γὰρ ὠνομάσθη τῶν χρημάτων ἡ φορά). Ο πρώτος καθορισμός έφτασε τα 460 τάλαντα, αν και οι μελετητές διαφωνούν για το τι περιλάμβανε το ποσό αυτό. Το κοινό ταμείο, ταμιεῖον, βρισκόταν στη Δήλο, και οι σύνοδοι, ξύνοδοι, γίνονταν στο ιερό. Οι ιστορικοί συνήθως μεταφράζουν “tribute”, αν και ο Thomas Martin προτείνει ότι οι «εισφορές» βρίσκονται πιο κοντά στην επίσημη γλώσσα, αρκεί να θυμόμαστε ότι οι πληρωμές ήταν υποχρεωτικές και μόνιμες.

Ο Θουκυδίδης (1.99) θεωρεί τους συμμάχους υπεύθυνους για τη συνέχεια. Για να αποφύγουν τις εκστρατείες, οι περισσότεροι συμφώνησαν να πληρώνουν χρήματα αντί να στέλνουν πλοία. Το αθηναϊκό ναυτικό μεγάλωνε με τα χρήματά τους, ενώ εκείνοι έχαναν την πολεμική τους πείρα. Στην αρχή του Πελοποννησιακού Πολέμου μόνο η Χίος και η Λέσβος έδιναν ακόμη πλοία, και ο Περικλής υπολόγιζε σε 600 τάλαντα τον χρόνο κατά μέσο όρο (Θουκυδίδης 2.13).

Ο Θουκυδίδης (1.97) λέει ότι στην αρχή οι σύμμαχοι ήταν αὐτόνομοι. Έπειτα η Νάξος αποστάτησε και επέστρεψε με πολιορκία, «η πρώτη συμμαχική πόλη που υποδουλώθηκε παρά τους καθιερωμένους όρους» (1.98). Δεν δίνει χρονολογία· οι σύγχρονες εκτιμήσεις κυμαίνονται από περίπου το 470 ως περίπου το 467 π.Χ. Η Θάσος αποστάτησε γύρω στο 465 για τις αγορές της στην απέναντι ακτή και για το μεταλλείο της, και τον τρίτο χρόνο της πολιορκίας παρέδωσε τείχη, πλοία και μεταλλείο (1.100–101). Τα κυριότερα αίτια των αποστάσεων, ἀποστάσεις, ήταν οι καθυστερήσεις του φόρου, τα πλοία που έλειπαν και η άρνηση υπηρεσίας (1.99).

Μετά από μια βαριά ήττα στην Αίγυπτο, το ταμείο πήγε στην Αθήνα. Η συνήθης χρονολογία είναι το 454/3 π.Χ., όταν αρχίζουν οι χαραγμένοι κατάλογοι, αν και η μεταφορά ίσως έγινε νωρίτερα, ενώ η αφήγηση του Θουκυδίδη για τα χρόνια αυτά (1.96–118) δεν την αναφέρει. Αιτία ήταν είτε η ασφάλεια από τους Πέρσες είτε ο έλεγχος των συμμάχων: ο Πλούταρχος (Περικλής 12) καταγράφει και τις δύο απόψεις. Αναφέρει επίσης, από τον Θεόφραστο, ότι την πρόταση έκαναν οι Σάμιοι και ότι ο Αριστείδης τη χαρακτήρισε άδικη αλλά συμφέρουσα (Αριστείδης 25), μια ιστορία που δύσκολα ταιριάζει με το 454, αν ο Αριστείδης πέθανε γύρω στο 465, όπως τον χρονολογεί ο Martin.

Οι μεταγενέστερες αποστασίες τιμωρήθηκαν σκληρότερα: η Σάμος (441–439 π.Χ.) έχασε τείχη, πλοία και ομήρους μετά από εννεάμηνη πολιορκία (1.117), και η Μυτιλήνη (428–427) έχασε τη γη της και πάνω από χίλιους άνδρες (3.50). Η βία έφτασε και έξω από τη συμμαχία: η Μήλος, που αρνιόταν να υπακούσει στην Αθήνα και έμενε ουδέτερη (5.84), πολιορκήθηκε, και το 416 οι άνδρες της σκοτώθηκαν, ενώ οι γυναίκες και τα παιδιά έγιναν δούλοι (5.116).

Οι επιγραφές δίνουν όσα δεν δίνει ο Θουκυδίδης. Οι λεγόμενοι κατάλογοι του φόρου δεν καταγράφουν στην πραγματικότητα ολόκληρο τον φόρο, αλλά μόνο το εξηκοστό, μία μνα ανά τάλαντο, που δινόταν στην Αθηνά. Ο «πρώτος λίθος», ύψους 3,8 μέτρων και σήμερα σε 184 θραύσματα, καλύπτει τα έτη 454/3 έως 440/39 π.Χ. Η Θάσος, για παράδειγμα, πλήρωνε 3 τάλαντα ως το 448/7 και 30 από το 443· αν αυτό έχει σχέση με την παλιά της αποστασία, δεν είναι σαφές. Θεωρείται συνήθως ότι τα εξηκοστά αυτά βοήθησαν στη χρηματοδότηση των έργων του Περικλή, και οι επικριτές στον Πλούταρχο διαμαρτύρονται ότι τα χρήματα των συμμάχων «επιχρύσωναν» την πόλη. Τα ψηφίσματα δείχνουν αυστηρότερο έλεγχο: το ψήφισμα του Κλεινία (425/4 π.Χ. ή λίγο αργότερα) ορίζει σφραγισμένες πινακίδες για κάθε πληρωμή, και ένα άλλο επέβαλε αθηναϊκά νομίσματα, σταθμά και μέτρα, αν και η χρονολογία του είναι αβέβαιη. Το 413, λέει ο Θουκυδίδης (7.28), η Αθήνα επέβαλε δασμό 5% στο θαλάσσιο εμπόριο αντί για τον φόρο.

Οι Αθηναίοι του Θουκυδίδη μιλούν ανοιχτά. Τα κίνητρά τους ήταν «ο φόβος, έπειτα η τιμή, αργότερα το συμφέρον» (1.75), και ο δικός του Περικλής τούς λέει ότι κρατούν την εξουσία τους, ἀρχή, «σαν τυραννίδα» (2.63). Όταν η Αθήνα παραδόθηκε το 404, η Σπάρτη της άφησε δώδεκα πλοία (Ξενοφών, Ελληνικά 2.2.20), και η συμμαχία δεν επέζησε.