Ο Πελοποννησιακός πόλεμος (431–404 π.Χ.)

Μετά τους Περσικούς πολέμους, η Αθήνα έγινε πολύ πλούσια και δυνατή. Είχε τον μεγαλύτερο στόλο της Ελλάδας, και πολλές πόλεις στα νησιά και στις ακτές της πλήρωναν χρήματα ως σύμμαχοί της. Η Σπάρτη, στη νότια Ελλάδα, είχε τους καλύτερους στρατιώτες στη στεριά και ήταν αρχηγός μιας δικής της ομάδας συμμάχων στην Πελοπόννησο. Η κάθε πόλη φοβόταν την άλλη.

Το 431 π.Χ. άρχισε ο πόλεμος. Λέγεται Πελοποννησιακός, επειδή η Αθήνα πολέμησε εναντίον της Σπάρτης και των συμμάχων της από την Πελοπόννησο. Κράτησε 27 χρόνια, με ένα διάλειμμα λίγων χρόνων ασταθούς ειρήνης. Τα περισσότερα καλοκαίρια ο σπαρτιατικός στρατός έμπαινε στην ύπαιθρο γύρω από την Αθήνα και έκαιγε τα χωράφια. Οι Αθηναίοι έμεναν ασφαλείς πίσω από τα μακρά τείχη τους και έστελναν τα πλοία τους να χτυπήσουν τις εχθρικές ακτές.

Έγιναν πολλά τρομερά πράγματα: μια αρρώστια σκότωσε πολλούς Αθηναίους, πόλεις πολιορκήθηκαν, και ένας τεράστιος αθηναϊκός στρατός χάθηκε στη Σικελία. Το 404 π.Χ. η Αθήνα, πεινασμένη και χωρίς πλοία, παραδόθηκε στη Σπάρτη.

Ο ιστορικός Θουκυδίδης, ένας Αθηναίος που έζησε όλο τον πόλεμο, ξεχωρίζει τις διαφορές που δηλώνονταν φανερά ως αιτίες από την πραγματική αιτία. Οι διαφορές αφορούσαν την Κόρινθο και την παλιά αποικία της, την Κέρκυρα, την πόλη της Ποτίδαιας στον βορρά, και ένα αθηναϊκό ψήφισμα που απέκλειε τα Μέγαρα από τις αγορές της αυτοκρατορίας. Όμως η αληθέστερη αιτία, γράφει (1.23.6), ήταν η αύξηση της δύναμης της Αθήνας και ο φόβος που αυτή προκάλεσε στη Λακεδαίμονα, δηλαδή στη Σπάρτη. Ο πόλεμος έσπασε την Τριακοντούτεις Ειρήνη, που οι δύο πλευρές είχαν κάνει περίπου δεκατέσσερα χρόνια νωρίτερα.

Ο Περικλής, ο κορυφαίος στρατηγός της Αθήνας, είχε ένα σχέδιο: να αποφεύγουν τις μάχες στη στεριά, να φέρουν τους κατοίκους της υπαίθρου μέσα στα τείχη, να στηριχτούν στον στόλο και να μην κατακτήσουν τίποτα καινούργιο (Θουκυδίδης 2.65.7). Όμως το 430 π.Χ. ξέσπασε στη γεμάτη κόσμο πόλη μια θανατηφόρα επιδημία, ο λοιμός που συνήθως ονομάζεται λοιμός των Αθηνών (2.47). Οι γιατροί δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα, και πολλοί από αυτούς πέθαναν κι οι ίδιοι. Ο Περικλής πέθανε το 429 π.Χ., δύο χρόνια και έξι μήνες μετά την αρχή του πολέμου (2.65.6).

Μετά τον Περικλή, λέει ο Θουκυδίδης, οι αρχηγοί της Αθήνας ήταν περισσότερο ίσοι μεταξύ τους και, καθώς ο καθένας ήθελε την πρώτη θέση, παρέδωσαν τις υποθέσεις της πόλης στις επιθυμίες του πλήθους (2.65.10). Ο πιο γνωστός από αυτούς ήταν ο Κλέων. Το 427 π.Χ., όταν επαναστάτησε η Μυτιλήνη, πόλη της Λέσβου, έπεισε την εκκλησία του δήμου να ψηφίσει τη θανάτωση όλων των αντρών της· την επόμενη μέρα οι Αθηναίοι άλλαξαν γνώμη και έστειλαν ένα δεύτερο πλοίο, που έφτασε την τελευταία στιγμή. Ο Θουκυδίδης τον ονομάζει τον βιαιότερο από τους Αθηναίους (3.36.6).

Το 425 π.Χ. οι Αθηναίοι εγκλώβισαν Σπαρτιάτες στρατιώτες στο νησί Σφακτηρία, κοντά στην Πύλο. Εδώ ο Θουκυδίδης (4.21.3) παρουσιάζει τον Κλέωνα ως ἀνὴρ δημαγωγός, αρχηγό του λαού και τον πιο πειστικό στο πλήθος. Ο Κλέων υποσχέθηκε να φέρει τους Σπαρτιάτες μέσα σε είκοσι μέρες, και το έκανε. Έναν χρόνο αργότερα, στην κωμωδία του Ιππής (424 π.Χ.), ο Αριστοφάνης σατίρισε έναν ελάχιστα κρυμμένο Κλέωνα και αστειεύτηκε ότι η δημαγωγία δεν ήταν πια δουλειά για μορφωμένους και τίμιους ανθρώπους.

Το 422 π.Χ. ο Κλέων και ο Σπαρτιάτης στρατηγός Βρασίδας σκοτώθηκαν και οι δύο στη μάχη της Αμφίπολης (5.10). Χωρίς αυτούς, οι δύο πλευρές υπέγραψαν τη Νικίειο Ειρήνη το 421 π.Χ. Ο Θουκυδίδης, πάντως, τα μετρά όλα ως έναν πόλεμο 27 χρόνων (5.26).

Η ειρήνη δεν κράτησε. Το 416 π.Χ. η Αθήνα πολιόρκησε το μικρό νησί της Μήλου, που ήθελε να μείνει ουδέτερο, και όταν αυτό παραδόθηκε, σκότωσε τους άντρες και έκανε δούλους τις γυναίκες και τα παιδιά· ο Θουκυδίδης παρουσιάζει τις συνομιλίες πριν από την πολιορκία ως τον περίφημο Διάλογο των Μηλίων (5.84–116). Το 415 π.Χ. η Αθήνα έστειλε μια μεγάλη εκστρατεία εναντίον των Συρακουσών στη Σικελία. Ως το 413 π.Χ. είχε αποτύχει ολοκληρωτικά: τουλάχιστον 7.000 αιχμάλωτοι κρατούνταν στα λατομεία, και λίγοι από τους πολλούς γύρισαν στην πατρίδα (7.87).

Την ίδια χρονιά η Σπάρτη έχτισε ένα οχυρό στη Δεκέλεια της Αττικής, μπροστά στα μάτια των Αθηναίων, και κρατούσε εκεί στρατό όλο τον χρόνο (7.19). Η Περσία, ο παλιός εχθρός, πλήρωνε τώρα για έναν σπαρτιατικό στόλο μέσω του γιου του βασιλιά, του Κύρου (2.65.12). Το 405 π.Χ. ο Σπαρτιάτης ναύαρχος Λύσανδρος έπιασε τα αθηναϊκά πλοία στην ακτή, στους Αιγός ποταμούς, και τα κυρίευσε σχεδόν όλα (Ξενοφών, Ελληνικά 2.1.28).

Πολιορκημένη και πεινασμένη, η Αθήνα παραδόθηκε το 404 π.Χ. Έπρεπε να γκρεμίσει τα Μακρά Τείχη και τα τείχη του Πειραιά και να κρατήσει μόνο δώδεκα πλοία (Ελληνικά 2.2.20). Η Σπάρτη εγκατέστησε τους Τριάκοντα, που έμειναν γνωστοί ως οι Τριάκοντα Τύραννοι, όμως η δημοκρατία επέστρεψε το 403 π.Χ.