Dialogu i Melosit

Melosi (Μῆλος, sot Μήλος) ishte një nga dy ishujt e Cikladeve që mbetën jashtë aleancës athinase kur filloi Lufta e Peloponezit: Tukididi rendit „të gjitha Cikladet përveç Melosit dhe Terës” (2.9.4). Ai i quan banorët e Melosit kolonë të Spartës, fillimisht asnjanës, derisa shkretimi i tokës së tyre nga athinasit i shtyu në luftë të hapur (5.84.2). Në vitin 426 p.e.s. Nikia e sulmoi ishullin me gjashtëdhjetë anije, por nuk e fitoi (3.91). Një vlerësim athinas i haraçit i vitit 425/4 p.e.s. (IG I³ 71) e përfshin megjithatë Melosin, me 15 talenta.

Në verën e vitit 416 p.e.s. athinasit u kthyen me 38 anije, rreth 1500 hoplitë aleatë dhe më shumë se 300 harkëtarë. Për hoplitët athinas, botimi grek në Perseus jep 1200, ndërsa përkthimi i Crawley-t 1600, prandaj kontrolloni botimin tuaj. Para se të shkaktonin ndonjë dëm, strategët Kleomedi dhe Tisia dërguan të dërguar. Banorët e Melosit i mbajtën larg popullit, τὸ πλῆθος, dhe i lanë të flisnin vetëm para „zyrtarëve dhe të paktëve” (5.84.3). Athinasit e komentojnë menjëherë (5.85) dhe propozojnë përgjigje pikë për pikë në vend të një fjalimi të gjatë. Prandaj teksti lexohet si dialog.

Athinasit refuzojnë „emrat e bukur” (μετ’ ὀνομάτων καλῶν): asnjë fjalë për fitoren ndaj persëve, asnjë fjalë për padrejtësi. Pastaj vjen fjalia e famshme (5.89): δίκαια μὲν ἐν τῷ ἀνθρωπείῳ λόγῳ ἀπὸ τῆς ἴσης ἀνάγκης κρίνεται, δυνατὰ δὲ οἱ προύχοντες πράσσουσι καὶ οἱ ἀσθενεῖς ξυγχωροῦσιν. Anglishtja e Crawley-t, „të fortët bëjnë atë që munden dhe të dobëtit vuajnë atë që duhet”, mbahet mend, por është e lirë: ξυγχωροῦσιν do të thotë se ata lëshojnë pe ose pranojnë.

Banorët e Melosit pranojnë terrenin e interesit, τὸ ξυμφέρον, dhe pohojnë se një masë e përbashkët drejtësie mbron këdo në rrezik, edhe Athinën nëse bie një ditë (5.90). Kërkojnë të jenë miq dhe aleatë të asnjërës palë (5.94). Athinasit përgjigjen se miqësia e Melosit do të dukej dobësi, kurse urrejtja e tij fuqi (5.95). Shpresën, ἐλπίς, e quajnë ngushëllim në rrezik që shkatërron ata që vënë gjithçka mbi të (5.103). Banorët e Melosit u besojnë perëndive dhe Spartës (5.104). Athinasit përgjigjen se perënditë dhe njerëzit sundojnë kudo që munden, ligj që nuk e vunë ata (5.105). Më në fund ofrojnë aleancë, haraç dhe siguri (5.111). Banorët e Melosit përgjigjen se nuk do të heqin dorë në një çast nga liria e një qyteti shtatëqindvjeçar (5.112).

Athinasit e rrethuan qytetin me mur. Banorët e Melosit pushtuan dy herë një pjesë të tij (5.115, 5.116), dhe Tukididi nuk përmend asnjë ndihmë nga Sparta. Pas ardhjes së përforcimeve nën Filokratin dhe një tradhtie brenda qytetit, ata u dorëzuan në dimrin e vitit 416/5 p.e.s. Athinasit vranë të gjithë burrat e rritur që kapën, skllavëruan gratë dhe fëmijët dhe më vonë dërguan 500 kolonë (5.116). Tukididi nuk shton asnjë koment, dhe fjalia e tij e radhës kalon te plani athinas për të pushtuar Sicilinë (6.1).

Grekët nuk harruan. Në vitin 405 p.e.s., pas humbjes në Egospotami, athinasit kishin frikë se do të pësonin atë që u kishin bërë banorëve të Melosit (Ksenofonti, Helenika 2.2.3), dhe Lisandri ua ktheu ishullin aq banorëve të tij sa mundi të mblidhte (2.2.9), pra disa kishin mbijetuar. Isokrati u detyrua ta mbronte Athinën nga kjo akuzë (Panegjiriku 100). Plutarku (Alkibiadi 16) dhe fjalimi Kundër Alkibiadit ([Andokidi] 4.22) e fajësojnë Alkibiadin se e mbështeti vendimin; Tukididi nuk e përmend këtë. Zogjtë e Aristofanit (186) kanë shprehjen λιμῷ Μηλίῳ, „me uri si ajo e Melosit”, që zakonisht kuptohet si aludim për rrethimin, megjithëse disa studiues e vënë në dyshim lidhjen.

Tukididi thotë se fjalimet e tij ruajnë kuptimin e përgjithshëm të asaj që u tha (1.22). Pas Amfipolit jetoi njëzet vjet në mërgim (5.26.5) dhe nuk na thotë si mësoi për një takim të mbyllur. Dionisi i Halikarnasit (Për Tukididin 37–41) e quante të paimagjinueshme që athinasit të kishin folur kështu, dhe edhe George Grote e pa dialogun si një hartim. Brian Bosworth (1993) mbron se diçka si dialog ndodhi vërtet, se thelbi i tij u përcoll nga pala athinase dhe se Tukididi i dha formë. Sipas tij, teksti ka të bëjë më pak me moralin e perandorisë dhe më shumë me zgjedhjen e një shteti të vogël.

Në marrëdhëniet ndërkombëtare 5.89 citohet shpesh si fjalia themeluese e realizmit, edhe për pushtimin rus të Ukrainës. Neville Morley (2026) e quan „kërcim të madh interpretues” të supozosh se Tukididi e miraton tezën athinase, sepse dialogu ka dy anë dhe gjykimin ia lë lexuesit. Vetë ideja është mbrojtur edhe në forma të tjera: në Republikën e Platonit (338c) Trasimaku e përkufizon të drejtën si τὸ τοῦ κρείττονος συμφέρον, interesin e më të fortit. Kjo është tezë tjetër nga 5.89, dhe në provim duhen mbajtur të ndara.