Dialog melijski

Melos (Μῆλος, dziś Μήλος) była jedną z dwóch wysp w Cykladach, które pozostały poza sojuszem ateńskim na początku wojny peloponeskiej: Tukidydes wymienia „wszystkie Cyklady oprócz Melos i Tery” (II 9, 4). Przedstawia Melijczyków jako kolonistów Sparty, początkowo neutralnych, dopóki pustoszenie ich ziemi przez Ateńczyków nie pchnęło ich do otwartej wojny (V 84, 2). W 426 r. p.n.e. Nikiasz zaatakował wyspę sześćdziesięcioma okrętami, ale nie zdołał jej pozyskać (III 91). Ateńskie oszacowanie daniny z 425/4 r. p.n.e. (IG I³ 71) mimo to wymienia Melos, na 15 talentów.

Latem 416 r. p.n.e. Ateńczycy wrócili z 38 okrętami, około 1500 hoplitów sojuszniczych i ponad 300 łucznikami. Co do hoplitów ateńskich, greckie wydanie w Perseusie podaje 1200, a przekład Crawleya 1600, więc sprawdź swoje wydanie. Zanim wyrządzili jakąkolwiek szkodę, stratedzy Kleomedes i Tejzjasz wysłali posłów. Melijczycy nie dopuścili ich do ludu, τὸ πλῆθος, i pozwolili im mówić tylko przed „urzędnikami i nielicznymi” (V 84, 3). Ateńczycy od razu to komentują (V 85) i proponują odpowiadać punkt po punkcie zamiast wygłaszać długą mowę. Dlatego tekst czyta się jak dialog.

Ateńczycy odrzucają „piękne nazwy” (μετ’ ὀνομάτων καλῶν): ani słowa o zwycięstwie nad Persami, ani słowa o krzywdach. Potem pada słynne zdanie (V 89): δίκαια μὲν ἐν τῷ ἀνθρωπείῳ λόγῳ ἀπὸ τῆς ἴσης ἀνάγκης κρίνεται, δυνατὰ δὲ οἱ προύχοντες πράσσουσι καὶ οἱ ἀσθενεῖς ξυγχωροῦσιν. Angielski przekład Crawleya, „silni robią, co mogą, a słabi znoszą, co muszą”, zapada w pamięć, ale jest swobodny: ξυγχωροῦσιν znaczy, że ustępują lub godzą się.

Melijczycy przyjmują grunt interesu, τὸ ξυμφέρον, i dowodzą, że wspólna miara słuszności chroni każdego w niebezpieczeństwie, także Ateny, jeśli kiedyś upadną (V 90). Proszą, by mogli być przyjaciółmi i niczyimi sojusznikami (V 94). Ateńczycy odpowiadają, że przyjaźń Melos wyglądałaby na słabość, a jej nienawiść na siłę (V 95). Nadzieję, ἐλπίς, nazywają pociechą w niebezpieczeństwie, która rujnuje tych, którzy stawiają na nią wszystko (V 103). Melijczycy ufają bogom i Sparcie (V 104). Ateńczycy odpowiadają, że bogowie i ludzie panują wszędzie, gdzie mogą, a tego prawa nie oni ustanowili (V 105). W końcu proponują sojusz, daninę i bezpieczeństwo (V 111). Melijczycy odpowiadają, że nie wyrzekną się w jednej chwili wolności miasta liczącego siedemset lat (V 112).

Ateńczycy otoczyli miasto murem. Melijczycy dwukrotnie zdobyli jego część (V 115, V 116), a Tukidydes nie wspomina o żadnej pomocy ze Sparty. Po przybyciu posiłków pod wodzą Filokratesa i zdradzie w mieście poddali się zimą 416/5 r. p.n.e. Ateńczycy zabili wszystkich dorosłych mężczyzn, których schwytali, kobiety i dzieci obrócili w niewolników, a później wysłali 500 kolonistów (V 116). Tukidydes nie dodaje komentarza, a jego następne zdanie przechodzi do ateńskiego planu podboju Sycylii (VI 1).

Grecy nie zapomnieli. W 405 r. p.n.e., po klęsce pod Ajgospotamoj, Ateńczycy bali się, że spotka ich to, co sami zrobili Melijczykom (Ksenofont, Historia grecka II 2, 3), a Lizander oddał wyspę tylu Melijczykom, ilu zdołał zebrać (II 2, 9), więc niektórzy przeżyli. Izokrates musiał bronić Aten przed tym zarzutem (Panegiryk 100). Plutarch (Alkibiades 16) i mowa Przeciw Alkibiadesowi ([Andokides] 4, 22) obwiniają Alkibiadesa o poparcie tej decyzji; Tukidydes o tym nie wspomina. Ptaki Arystofanesa (186) mają zwrot λιμῷ Μηλίῳ, „melijskim głodem”, zwykle rozumiany jako aluzja do oblężenia, choć niektórzy badacze kwestionują ten związek.

Tukidydes mówi, że jego mowy zachowują ogólny sens tego, co powiedziano (I 22). Po Amfipolis żył dwadzieścia lat na wygnaniu (V 26, 5) i nie mówi nam, skąd wiedział o zamkniętym spotkaniu. Dionizjusz z Halikarnasu (O Tukidydesie 37–41) uważał za nie do pomyślenia, by Ateńczycy mówili w ten sposób, a George Grote także widział w dialogu kompozycję. Brian Bosworth (1993) dowodzi, że coś w rodzaju dialogu się odbyło, że jego sedno przekazała strona ateńska, a Tukidydes nadał mu formę. Według niego tekst dotyczy mniej moralności imperium, a bardziej wyboru małego państwa.

W stosunkach międzynarodowych V 89 często przytacza się jako założycielskie zdanie realizmu, także w związku z rosyjską inwazją na Ukrainę. Neville Morley (2026) nazywa „gigantycznym skokiem interpretacyjnym” założenie, że Tukidydes popiera tezę ateńską, bo dialog ma dwie strony i pozostawia osąd czytelnikowi. Samą ideę głoszono też w innych postaciach: w Państwie Platona (338c) Trazymach określa sprawiedliwość jako τὸ τοῦ κρείττονος συμφέρον, korzyść silniejszego. To inna teza niż V 89 i na egzaminie trzeba je rozróżniać.