Ο γάμος στην αρχαία Ελλάδα

Τα περισσότερα που ξέρουμε για τους ελληνικούς γάμους προέρχονται από την Αθήνα του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ. και από τις παραστάσεις στα αθηναϊκά αγγεία. Ο γάμος κρατούσε περίπου τρεις μέρες. Οι Αθηναίοι προτιμούσαν τον χειμώνα, και πολλοί γάμοι γίνονταν τον μήνα Γαμηλιώνα, που ήταν αφιερωμένος στην Ήρα, τη θεά του γάμου.

Πριν από τον γάμο, η κοπέλα συχνά αφιέρωνε στους θεούς τα παιχνίδια της, μια μπούκλα από τα μαλλιά της ή άλλα προσωπικά αντικείμενα, γιατί άφηνε πίσω της την παιδική ηλικία. Ακολουθούσε το λουτρό, το λουτρόν. Το νερό ερχόταν από ειδική πηγή και το μετέφεραν σε ένα ψηλό αγγείο, τη λουτροφόρο, δηλαδή «αυτή που φέρνει το νερό του λουτρού».

Έπειτα γινόταν γλέντι στο ένα από τα δύο σπίτια, με τραγούδια και χορούς. Μετά τη δύση του ήλιου, ο πατέρας της νύφης την έδινε στον γαμπρό, και τότε μάλλον εκείνη τραβούσε πίσω το πέπλο της. Μια πομπή με δάδες την οδηγούσε στο νέο της σπίτι, όπου γινόταν μέλος της οικογένειας μπροστά στην εστία. Την επόμενη μέρα, με το πρώτο φως, συγγενείς και φίλοι ξυπνούσαν το ζευγάρι, και έφερναν τα δώρα του γάμου, τα ἐπαύλια.

Για όσους μελετούν το δίκαιο και την ιστορία, η λέξη-κλειδί είναι η ἐγγύη, η υπόσχεση. Ήταν μια προφορική συμφωνία ανάμεσα στον μελλοντικό σύζυγο και στον πατέρα ή τον κηδεμόνα της γυναίκας, τον κύριό της. Η νύφη συνήθως δεν ήταν παρούσα, και ο νόμος δεν απαιτούσε τη συγκατάθεσή της. Ένας νόμος που παρατίθεται σε λόγο της συλλογής του Δημοσθένη (46.18) ορίζει ότι τα παιδιά είναι γνήσια όταν τη μητέρα τους την έχει εγγυηθεί ο πατέρας της, ένας αδελφός από τον ίδιο πατέρα ή ο παππούς από την πλευρά του πατέρα.

Η γνήσια γέννηση είχε σημασία εξαιτίας της ιδιότητας του πολίτη. Με πρόταση του Περικλή, που χρονολογείται στο 451/0 π.Χ., μόνο το παιδί δύο γονέων πολιτών μπορούσε να μετέχει στην πόλη (Αθηναίων Πολιτεία 26).

Η προίκα, η προίξ, πήγαινε μαζί με τη νύφη, και μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις παντρευόταν μια κοπέλα χωρίς προίκα. Αν ο γάμος διαλυόταν, κανονικά έπρεπε να επιστραφεί: ένας νόμος που παρατίθεται σε άλλο λόγο (59.52) ορίζει ότι όποιος διώχνει τη γυναίκα του πρέπει να επιστρέψει την προίκα ή να πληρώνει τόκο. Ο Δημοσθένης δίνει πραγματικά ποσά (27.4–5). Ο πατέρας του, λίγο πριν πεθάνει, όρισε να παντρευτεί η χήρα του έναν επίτροπο με 80 μνες, και η πεντάχρονη αδελφή του Δημοσθένη έναν άλλο με δύο τάλαντα.

Οι αρχαίοι συγγραφείς δίνουν διαφορετικές ηλικίες, και προσφέρουν συμβουλές ή μεμονωμένες περιπτώσεις, όχι στατιστικά. Ο Ησίοδος (Έργα και Ημέραι 695–698) συμβουλεύει τον άντρα να παντρευτεί γύρω στα τριάντα και τη γυναίκα στον πέμπτο χρόνο μετά την ήβη. Ο Αριστοτέλης (Πολιτικά 7, 1335a) προτείνει περίπου τα δεκαοκτώ για τις γυναίκες και τα τριάντα επτά για τους άντρες. Στον Οικονομικό του Ξενοφώντα (7.5), ένας πλούσιος Αθηναίος λέει ότι η γυναίκα του «δεν είχε κλείσει ακόμη τα δεκαπέντε» όταν ήρθε στο σπίτι του. Μια σύγχρονη επισκόπηση του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού προσθέτει ότι οι άντρες μπορούσαν να παντρευτούν από τα δεκαοκτώ και συχνά το έκαναν μετά τη στρατιωτική τους θητεία, που τελείωνε στα είκοσι. Οι πηγές αυτές συμφωνούν ότι οι νύφες ήταν νέες και ότι πολλοί γαμπροί ήταν μεγαλύτεροι, αλλά δεν μπορούμε να υπολογίσουμε έναν μέσο όρο.

Οι περισσότερες λεπτομέρειες αυτής της σελίδας προέρχονται από την Αθήνα, και άλλες πόλεις μπορεί να διέφεραν πολύ. Ο Πλούταρχος (Λυκούργος 15), που έγραψε αιώνες αργότερα, λέει ότι οι Σπαρτιάτες παντρεύονταν αρπάζοντας τη νύφη, η οποία δεν ήταν μικρό κορίτσι αλλά ώριμη γυναίκα. Μια γυναίκα που λεγόταν νυμφεύτρια της έκοβε κοντά τα μαλλιά και την έντυνε με αντρικό ιμάτιο και υποδήματα, και ο γαμπρός την επισκεπτόταν έπειτα κρυφά. Είναι μια μεταγενέστερη μαρτυρία, και θέλει προσοχή.

Η παλαιότερη εικόνα βρίσκεται στον Όμηρο: στην ασπίδα του Αχιλλέα, οι νύφες οδηγούνται από τους θαλάμους τους μέσα από την πόλη με το φως των δάδων, με δυνατό γαμήλιο τραγούδι, τον ὑμέναιον (Ιλιάδα 18.491–496). Ο Θουκυδίδης (2.15.5) λέει ότι στην εποχή του οι Αθηναίοι χρησιμοποιούσαν ακόμη πριν από τους γάμους νερό από την πηγή Ἐννεάκρουνο. Μια λουτροφόρος μπορούσε να στέκεται και πάνω σε τάφο: ένας λόγος (Δημοσθένης 44.18) επικαλείται μια λουτροφόρο στον τάφο ενός άντρα ως απόδειξη ότι πέθανε ανύπαντρος. Οι ίδιες οι λέξεις συνέχισαν τον δρόμο τους, συχνά με νέες χρήσεις:

• λουτρόν → λουτρό: σήμερα, πάνω απ’ όλα, το μπάνιο του σπιτιού.
• θάλαμος → θάλαμος: κάποτε εσωτερικό δωμάτιο ή κρεβατοκάμαρα, τώρα και θάλαμος νοσοκομείου.
• ἐγγύη → εγγύηση: η εξασφάλιση ότι θα τηρηθεί μια υπόσχεση, και η εγγύηση ενός προϊόντος που αγοράζεις.
• στέφανος → στεφάνι, μέσα από τον μικρό τύπο στεφάνιον: σήμερα, τα στέφανα που μπαίνουν στα κεφάλια του ζευγαριού στον θρησκευτικό γάμο. Οι Αθηναίοι γαμπροί φορούσαν στεφάνι από δυόσμο και σησάμι και οι νύφες πέπλο πάνω από στεφάνι, αλλά μια κοινή λέξη δεν αποδεικνύει αδιάκοπο έθιμο.
• προίξ → προίκα: ισχυρός θεσμός στην Ελλάδα ως το οικογενειακό δίκαιο του 1983, και σήμερα νομικά καταργημένος.