Martesa dhe dasma në Greqinë e lashtë

Shumica e asaj që dimë për dasmat greke vjen nga Athina e shekujve V dhe IV p.e.s. dhe nga pikturat në vazot athinase. Një dasmë, γάμος, zgjaste rreth tri ditë. Athinasit parapëlqenin dimrin, dhe shumë dasma bëheshin në muajin Γαμηλιών, kushtuar Herës, perëndeshës së martesës.

Para dasmës, vajza shpesh u kushtonte perëndive lodrat e saj, një tufë flokësh ose sende të tjera vetjake, sepse po linte pas fëmijërinë. Pastaj vinte larja, λουτρόν. Uji vinte nga një burim i veçantë dhe bartej në një enë të lartë, λουτροφόρος, që do të thotë “ajo që mban ujin e larjes”.

Më pas bëhej një gosti në njërën nga dy shtëpitë, me këngë dhe valle. Pas perëndimit të diellit, babai ia dorëzonte nusen dhëndrit, dhe ndoshta atëherë ajo hiqte mënjanë velin. Një vargan me pishtarë e çonte në shtëpinë e re, ku përpara vatrës bëhej pjesë e familjes. Të nesërmen, në dritën e parë, të afërmit dhe miqtë zgjonin çiftin, dhe sillnin dhuratat e dasmës, ἐπαύλια.

Për ata që studiojnë të drejtën dhe historinë, fjala kyçe është ἐγγύη, premtimi. Ishte një marrëveshje gojore mes burrit të ardhshëm dhe babait ose kujdestarit të gruas, κύριος-it të saj. Nusja zakonisht nuk ishte e pranishme, dhe ligji nuk kërkonte pëlqimin e saj. Një ligj i cituar në një fjalim nga përmbledhja e Demostenit (46.18) thotë se fëmijët janë të ligjshëm kur nënën e tyre e ka premtuar babai i saj, një vëlla nga i njëjti baba ose gjyshi nga ana e babait.

Lindja e ligjshme kishte rëndësi për shkak të shtetësisë. Me propozimin e Perikliut, të datuar në 451/0 p.e.s., vetëm fëmija i dy prindërve qytetarë mund të merrte pjesë në qytet (Kushtetuta e athinasve 26).

Paja, προίξ, shkonte me nusen, dhe vetëm në raste të jashtëzakonshme një vajzë martohej pa të. Nëse martesa mbaronte, zakonisht duhej kthyer: një ligj i cituar në një fjalim tjetër (59.52) thotë se burri që përzë gruan duhet të kthejë pajën ose të paguajë kamatë për të. Demosteni jep shuma të vërteta (27.4–5). I ati, duke vdekur, vendosi që e veja e tij të martohej me një kujdestar me 80 mina, dhe motra pesëvjeçare e Demostenit me një tjetër me dy talente.

Autorët e lashtë japin mosha të ndryshme, dhe ofrojnë këshilla ose raste të veçanta, jo statistika. Hesiodi (Punët dhe ditët 695–698) e këshillon burrin të martohet rreth të tridhjetave, dhe gruan në vitin e pestë pas pubertetit. Aristoteli (Politika 7, 1335a) rekomandon rreth tetëmbëdhjetë vjeç për gratë dhe tridhjetë e shtatë për burrat. Në Ekonomikun e Ksenofonit (7.5), një athinas i pasur thotë se gruaja e tij “nuk i kishte mbushur ende pesëmbëdhjetë” kur erdhi në shtëpinë e tij. Një përmbledhje moderne e Fondacionit të Botës Helene shton se burrat mund të martoheshin nga tetëmbëdhjetë vjeç dhe shpesh e bënin pas shërbimit ushtarak, që mbaronte në të njëzetat. Këto burime pajtohen se nuset ishin të reja dhe shumë dhëndurë më të moshuar, por nuk mund të llogarisim një mesatare.

Shumica e hollësive në këtë faqe vijnë nga Athina, dhe qytete të tjera mund të ishin shumë ndryshe. Plutarku (Likurgu 15), që shkruan shekuj më vonë, thotë se spartanët martoheshin duke rrëmbyer nusen, e cila nuk ishte vajzë e vogël por grua e rritur. Një grua e quajtur νυμφεύτρια ia priste flokët shkurt dhe e vishte me mantel e sandale burri, dhe dhëndri pastaj e vizitonte fshehurazi. Kjo është një dëshmi e vonë dhe duhet lexuar me kujdes.

Pamja më e vjetër është te Homeri: në mburojën e Akilit, nuset çohen nga dhomat e tyre përmes qytetit nën dritën e pishtarëve, me një këngë të fuqishme dasme, ὑμέναιος (Iliada 18.491–496). Tukididi (2.15.5) thotë se në kohën e tij athinasit përdornin ende para dasmave ujë nga burimi Ἐννεάκρουνος. Një λουτροφόρος mund të qëndronte edhe mbi një varr: një fjalim (Demosteni 44.18) tregon një të tillë mbi varrin e një burri si shenjë se vdiq i pamartuar. Vetë fjalët vazhduan rrugën e tyre, shpesh me detyra të reja:

• λουτρόν → λουτρό: sot mbi të gjitha banjoja e shtëpisë.
• θάλαμος → θάλαμος: dikur dhomë e brendshme ose dhomë gjumi, sot edhe pavijon spitali.
• ἐγγύη → εγγύηση: garanci, edhe ajo për diçka që blen.
• στέφανος → στεφάνι, përmes formës zvogëluese στεφάνιον: sot kurorat që vendosen mbi kokat e çiftit në martesën fetare. Dhëndurët athinas mbanin një kurorë nga menta dhe susami, dhe nuset një vel mbi kurorë, por një fjalë e përbashkët nuk provon një zakon të pandërprerë.
• προίξ → προίκα: institucion i fortë në Greqi deri te e drejta familjare e vitit 1983, dhe sot e shfuqizuar me ligj.