Οι γυναίκες στην αρχαία Σπάρτη

Στις περισσότερες ελληνικές πόλεις, τα κορίτσια έμεναν στο σπίτι και μάθαιναν να δουλεύουν το μαλλί. Η Σπάρτη ήταν διαφορετική. Ο Ξενοφώντας, ένας Αθηναίος που έζησε κοντά στον Σπαρτιάτη βασιλιά Αγησίλαο, λέει ότι τα κορίτσια της Σπάρτης έπρεπε να γυμνάζουν το σώμα τους όπως τα αγόρια, με αγώνες δρόμου και δύναμης. Τα ρούχα, λέει, μπορούσαν να τα φτιάχνουν οι δούλες.

Ο Πλούταρχος, αιώνες αργότερα (Λυκούργος 14), δίνει λεπτομέρειες: τα κορίτσια έτρεχαν, πάλευαν και έριχναν τον δίσκο και το ακόντιο. Και οι δύο δίνουν τον ίδιο λόγο: οι δυνατές μητέρες θα έκαναν δυνατά παιδιά. Το ρήμα για αυτή την άσκηση ήταν το γυμνάζω, που οι Έλληνες το λένε ακόμη στο γυμναστήριο.

Σε ορισμένες γιορτές, λέει ο Πλούταρχος, τα κορίτσια χόρευαν και τραγουδούσαν με ελαφριά ρούχα μπροστά στους νέους, ενώ έβλεπαν οι βασιλιάδες και οι γέροντες. Κορόιδευαν όποιον νέο είχε φερθεί άσχημα και επαινούσαν τους γενναίους. Άλλοι Έλληνες συγγραφείς τα έβρισκαν όλα αυτά σκανδαλώδη ή συναρπαστικά.

Η πιο γνωστή Σπαρτιάτισσα είναι η Γοργώ, κόρη του βασιλιά Κλεομένη και γυναίκα του Λεωνίδα. Ο Ηρόδοτος λέει δύο ιστορίες για εκείνη. Στα οκτώ ή εννιά της χρόνια προειδοποίησε τον πατέρα της ότι ένας ξένος που του πρόσφερε χρήματα θα τον διέφθειρε (5.51). Αργότερα, όταν έφτασε ένα μήνυμα κρυμμένο κάτω από το κερί μιας άγραφης πινακίδας, μόνο εκείνη κατάλαβε το τέχνασμα (7.239). Ο Ηρόδοτος προσθέτει: «όπως μου είπαν».

Μια συλλογή στα Ηθικά του Πλουτάρχου, τα Λακαινών Αποφθέγματα (η γυναίκα της Λακωνίας λεγόταν Λάκαινα), δίνει πολλές σύντομες, σκληρές φράσεις. Σε μία (241f), μια μητέρα χωρίς όνομα δίνει στον γιο της την ασπίδα και λέει: «Παιδί μου, ή αυτήν ή πάνω σε αυτήν», ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς. Ο στρατιώτης που το έβαζε στα πόδια πετούσε τη βαριά ασπίδα του, οπότε τα λόγια φαίνεται να σημαίνουν: γύρνα νικητής ή νεκρός. Ήδη οι αρχαίοι συγγραφείς διαφωνούσαν για το δεύτερο μέρος: σήμαινε πεσμένος πάνω στην ασπίδα ή μεταφερμένος στο σπίτι πάνω της;

Ορισμένες ελληνικές ιστοσελίδες λένε ότι η Γοργώ είπε αυτά τα λόγια στον Λεωνίδα. Η συλλογή του Πλουτάρχου δεν το λέει· μια μαρτυρία στον μεταγενέστερο Στοβαίο δίνει τη φράση στη Γοργώ. Οι ιστορίες αυτές γράφτηκαν πολύ αργότερα, και μερικές, όπως οι μητέρες που σκοτώνουν δειλούς γιους, ίσως δείχνουν τι άρεσε στους άλλους να φαντάζονται για τη Σπάρτη.

Ο Πλούταρχος λέει ότι, επειδή οι άντρες έλειπαν τόσο συχνά στον πόλεμο, οι γυναίκες κυβερνούσαν μόνες το σπίτι, και οι σύζυγοι τις φώναζαν δέσποινες (Λυκούργος 14). Η πιο δυνατή μαρτυρία είναι του Αριστοτέλη, τον 4ο αιώνα π.Χ.: σχεδόν τα δύο πέμπτα της γης ανήκαν σε γυναίκες, γιατί πολλές κόρες κληρονομούσαν και οι οικογένειες έδιναν μεγάλες προίκες (Πολιτικά 2, 1270a). Δεν το ενέκρινε. Ισχυρίστηκε επίσης ότι οι γυναίκες είχαν υπερβολική επιρροή και ότι στην εισβολή των Θηβαίων το 370/69 π.Χ. προκάλεσαν περισσότερη σύγχυση από τον εχθρό. Ήταν επικριτής, όχι ουδέτερος μάρτυρας.

Ο Πλούταρχος λέει επίσης ότι ο Λυκούργος μοίρασε τη γη σε ίσα κομμάτια, και καθένα ήταν ένας κλήρος (Λυκούργος 8). Πολλοί ιστορικοί σήμερα αμφιβάλλουν. Ο Στίβεν Χόντκινσον υποστηρίζει ότι οι συγγραφείς της κλασικής εποχής δείχνουν ιδιωτική, άνιση γη, που περνούσε στα παιδιά και των δύο φύλων, και ότι οι ίσοι κλήροι είναι μεταγενέστερη επινόηση.

Και ο γάμος ήταν ασυνήθιστος. Κατά τον Πλούταρχο (Λυκούργος 15), η νύφη «αρπαζόταν», της έκοβαν κοντά τα μαλλιά και φορούσε αντρικό μανδύα και σανδάλια. Ο νεαρός σύζυγός της συνέχιζε να ζει με τους συντρόφους του και την επισκεπτόταν κρυφά. Ο Ξενοφώντας (Λακεδαιμονίων Πολιτεία 1.7–9) προσθέτει ότι ένας ηλικιωμένος σύζυγος μπορούσε να φέρει στο σπίτι του έναν νεότερο άντρα για να κάνει παιδιά.

Η Κυνίσκα, κόρη του βασιλιά Αρχίδαμου και αδελφή του βασιλιά Αγησίλαου, έτρεφε άλογα και, όπως λέει ο Παυσανίας (3.8.1), ήταν η πρώτη γυναίκα με ολυμπιακή νίκη. Νίκησε με το άρμα της, ως ιδιοκτήτρια των αλόγων· ο μελετητής Μορέτι πρότεινε τους Αγώνες του 396 και του 392 π.Χ., αλλά οι χρονολογίες είναι εκτιμήσεις. Ο Παυσανίας είδε το μνημείο της στην Ολυμπία, με άρμα, ηνίοχο και άγαλμά της (6.1.6). Έχει βρεθεί μια βάση με στίχους στο όνομά της: τη λένε μόνη γυναίκα στην Ελλάδα που πήρε αυτό το στεφάνι.

Γιατί αγωνίστηκε; Ο Παυσανίας λέει ότι λαχταρούσε τη νίκη. Ο Πλούταρχος (Αγησίλαος 20) λέει ότι την έπεισε ο αδελφός της, για να δείξει ότι μια νίκη με άρμα αποδεικνύει μόνο πλούτο, όχι αρετή. Δεν μπορούμε να ξέρουμε ποιος έχει δίκιο.

Αυτό είναι το πρόβλημα όλης της σελίδας. Δεν σώζεται καμία αφήγηση Σπαρτιάτισσας, και οι κύριοι συγγραφείς ήταν άντρες, όχι Σπαρτιάτες, που χρησιμοποιούσαν τις γυναίκες για να επαινέσουν ή να επικρίνουν το σπαρτιατικό σύστημα. Όπως διαπίστωσε η Σάρα Πομερόι, που έγραψε το πρώτο ολόκληρο βιβλίο για το θέμα, οι μαρτυρίες είναι εύθραυστες. Οι Σπαρτιάτισσες μάλλον είχαν περισσότερη ελευθερία από τις Αθηναίες, αλλά το «ελεύθερες» είναι δική μας λέξη, όχι δική τους. Ο Ξενοφώντας έβλεπε πάντως τη μητρότητα ως το πιο σημαντικό έργο της ελεύθερης γυναίκας.