Huwelijk en bruiloft in het oude Griekenland

Het meeste wat we over Griekse bruiloften weten, komt uit het Athene van de 5e en 4e eeuw v.Chr. en van de afbeeldingen op Atheense vazen. Een bruiloft, de γάμος, duurde ongeveer drie dagen. Atheners gaven de voorkeur aan de winter, en veel bruiloften vonden plaats in de maand Γαμηλιών, die gewijd was aan Hera, de godin van het huwelijk.

Voor de bruiloft schonk een meisje vaak haar speelgoed, een haarlok of andere persoonlijke spullen aan de goden, want ze liet haar kindertijd achter zich. Dan kwam het bad, het λουτρόν. Het water kwam uit een bijzondere bron en werd gedragen in een hoge vaas, de λουτροφόρος, dat wil zeggen “baddraagster”.

Daarna was er een feestmaal in een van de twee huizen, met liederen en dansen. Na zonsondergang gaf de vader de bruid aan de bruidegom, en waarschijnlijk schoof ze toen haar sluier opzij. Een fakkeltocht bracht haar naar haar nieuwe huis, waar ze bij de haard lid van de familie werd. De volgende dag, bij het eerste licht, maakten familie en vrienden het paar wakker, en werden de huwelijksgeschenken gebracht, de ἐπαύλια.

Voor wie recht en geschiedenis bestudeert, is het sleutelwoord ἐγγύη, de belofte. Het was een mondelinge afspraak tussen de toekomstige echtgenoot en de vader of voogd van de vrouw, haar κύριος. De bruid was normaal gesproken niet aanwezig, en de wet vroeg niet om haar toestemming. Een wet die wordt geciteerd in een redevoering uit de verzameling van Demosthenes (46.18) zegt dat kinderen wettig zijn als hun moeder is beloofd door haar vader, door een broer van dezelfde vader of door haar grootvader van vaderskant.

Wettige geboorte telde vanwege het burgerschap. Op voorstel van Pericles, gedateerd op 451/0 v.Chr., kon alleen een kind van twee burgers deel hebben aan de stad (Staatsregeling van de Atheners 26).

De bruidsschat, de προίξ, ging met de bruid mee, en alleen in uitzonderlijke gevallen trouwde een meisje zonder. Als het huwelijk eindigde, moest hij normaal gesproken terug: een wet die in een andere redevoering (59.52) wordt geciteerd, zegt dat een man die zijn vrouw wegstuurt de bruidsschat moet teruggeven of er rente over moet betalen. Demosthenes noemt echte bedragen (27.4–5). Zijn stervende vader bepaalde dat zijn weduwe met 80 minen met een voogd zou trouwen, en Demosthenes’ vijfjarige zus met twee talenten met een andere.

Antieke schrijvers noemen verschillende leeftijden, en ze geven raad of losse gevallen, geen statistieken. Hesiodus (Werken en dagen 695–698) raadt een man aan rond zijn dertigste te trouwen, en een vrouw in het vijfde jaar na de puberteit. Aristoteles (Politica 7, 1335a) beveelt ongeveer achttien aan voor vrouwen en zevenendertig voor mannen. In Xenophons Oeconomicus (7.5) zegt een rijke Athener dat zijn vrouw “nog geen vijftien” was toen ze in zijn huis kwam. Een modern overzicht van de Stichting van de Helleense Wereld voegt toe dat mannen vanaf achttien konden trouwen en dat vaak deden na hun militaire dienst, die op hun twintigste eindigde. Deze bronnen zijn het erover eens dat bruiden jong waren en dat veel bruidegoms ouder waren, maar een gemiddelde kunnen we niet berekenen.

De meeste details op deze pagina komen uit Athene, en andere steden konden heel anders zijn. Plutarchus (Lycurgus 15), die eeuwen later schreef, zegt dat Spartanen trouwden door de bruid te schaken, die geen klein meisje was maar een volwassen vrouw. Een vrouw die νυμφεύτρια heette, knipte haar haar kort en kleedde haar in een mannenmantel en mannensandalen, en de bruidegom bezocht haar daarna in het geheim. Dit is een laat verslag, dat je met voorzichtigheid moet lezen.

Het oudste beeld staat bij Homerus: op het schild van Achilles worden bruiden bij fakkellicht uit hun kamers door de stad geleid, met een luid bruiloftslied, de ὑμέναιος (Ilias 18.491–496). Thucydides (2.15.5) zegt dat Atheners in zijn tijd vóór bruiloften nog steeds water uit de bron Ἐννεάκρουνος gebruikten. Een λουτροφόρος kon ook op een graf staan: een redevoering (Demosthenes 44.18) wijst er een aan op het graf van een man als teken dat hij ongehuwd stierf. De woorden zelf gingen verder, vaak met nieuwe taken:

• λουτρόν → λουτρό: nu vooral de badkamer van een huis.
• θάλαμος → θάλαμος: ooit een binnenkamer of slaapkamer, nu ook een ziekenzaal.
• ἐγγύη → εγγύηση: een garantie, ook die op iets wat je koopt.
• στέφανος → στεφάνι, via de verkleinvorm στεφάνιον: nu de kronen die het paar bij een kerkelijk huwelijk op het hoofd krijgt. Atheense bruidegoms droegen een krans van munt en sesam en bruiden een sluier over een krans, maar een gedeeld woord bewijst geen ononderbroken gebruik.
• προίξ → προίκα: een sterke instelling in Griekenland tot het familierecht van 1983, en nu wettelijk afgeschaft.