Małżeństwo i ślub w starożytnej Grecji

Większość tego, co wiemy o greckich ślubach, pochodzi z Aten V i IV wieku p.n.e. oraz z obrazów na ateńskich wazach. Wesele, γάμος, trwało około trzech dni. Ateńczycy woleli zimę, a wiele ślubów odbywało się w miesiącu Γαμηλιών, poświęconym Herze, bogini małżeństwa.

Przed ślubem dziewczyna często ofiarowywała bogom swoje zabawki, pukiel włosów lub inne osobiste rzeczy, bo zostawiała za sobą dzieciństwo. Potem przychodziła kąpiel, λουτρόν. Woda pochodziła z wyjątkowego źródła, a noszono ją w wysokim naczyniu, λουτροφόρος, czyli „nosząca kąpiel”.

Następnie w jednym z dwóch domów odbywała się uczta ze śpiewem i tańcami. Po zachodzie słońca ojciec oddawał pannę młodą panu młodemu, i zapewne wtedy odsłaniała ona welon. Pochód z pochodniami prowadził ją do nowego domu, gdzie przy palenisku stawała się członkiem rodziny. Nazajutrz, o pierwszym brzasku, krewni i przyjaciele budzili parę i przynoszono prezenty ślubne, ἐπαύλια.

Dla osób uczących się prawa i historii kluczowe jest słowo ἐγγύη, przyrzeczenie. Była to ustna umowa między przyszłym mężem a ojcem lub opiekunem kobiety, jej κύριος. Panny młodej zwykle przy tym nie było, a prawo nie wymagało jej zgody. Prawo cytowane w mowie ze zbioru Demostenesa (46.18) mówi, że dzieci są prawowite, gdy ich matkę przyrzekł ojciec, brat z tego samego ojca lub dziadek ze strony ojca.

Prawowite urodzenie miało znaczenie z powodu obywatelstwa. Na wniosek Peryklesa, datowany na 451/0 p.n.e., udział w państwie mogło mieć tylko dziecko dwojga obywateli (Ustrój polityczny Aten 26).

Posag, προίξ, szedł wraz z panną młodą i tylko w wyjątkowych przypadkach dziewczyna wychodziła za mąż bez niego. Gdy małżeństwo się kończyło, zwykle trzeba go było zwrócić: prawo cytowane w innej mowie (59.52) mówi, że mąż, który odsyła żonę, musi zwrócić posag lub płacić od niego odsetki. Demostenes podaje prawdziwe sumy (27.4–5). Jego umierający ojciec postanowił, że wdowa poślubi jednego z opiekunów z posagiem 80 min, a pięcioletnia siostra Demostenesa innego z dwoma talentami.

Starożytni autorzy podają różny wiek, a przy tym dają rady lub pojedyncze przykłady, nie statystyki. Hezjod (Prace i dni 695–698) radzi mężczyźnie żenić się około trzydziestki, a kobiecie wychodzić za mąż w piątym roku po dojrzewaniu. Arystoteles (Polityka 7, 1335a) zaleca około osiemnastu lat kobietom i trzydzieści siedem mężczyznom. W Ekonomiku Ksenofonta (7.5) bogaty Ateńczyk mówi, że jego żona „nie miała jeszcze piętnastu lat”, gdy przyszła do jego domu. Współczesne opracowanie Fundacji Świata Helleńskiego dodaje, że mężczyźni mogli się żenić od osiemnastu lat i często robili to po służbie wojskowej, która kończyła się w wieku dwudziestu lat. Te źródła zgadzają się, że panny młode były młode, a wielu panów młodych starszych, lecz średniej obliczyć nie możemy.

Większość szczegółów na tej stronie pochodzi z Aten, a inne miasta mogły bardzo się różnić. Plutarch (Likurg 15), piszący wieki później, mówi, że Spartanie żenili się przez porwanie panny młodej, która nie była małą dziewczynką, lecz dorosłą kobietą. Kobieta zwana νυμφεύτρια ścinała jej krótko włosy i ubierała ją w męski płaszcz i sandały, a pan młody odwiedzał ją potem potajemnie. To późna relacja, którą trzeba czytać ostrożnie.

Najstarszy obraz jest u Homera: na tarczy Achillesa panny młode prowadzone są z komnat przez miasto przy blasku pochodni, przy głośnej pieśni weselnej, ὑμέναιος (Iliada 18.491–496). Tukidydes (2.15.5) mówi, że za jego czasów Ateńczycy wciąż używali przed ślubami wody ze źródła Ἐννεάκρουνος. Λουτροφόρος mogła też stać na grobie: jedna z mów (Demostenes 44.18) wskazuje taką na grobie mężczyzny jako znak, że zmarł bezżennie. Same słowa poszły dalej, często z nowymi zadaniami:

• λουτρόν → λουτρό: dziś przede wszystkim łazienka w domu.
• θάλαμος → θάλαμος: kiedyś wewnętrzna komnata lub sypialnia, dziś także sala szpitalna.
• ἐγγύη → εγγύηση: gwarancja, także na to, co kupujesz.
• στέφανος → στεφάνι, przez zdrobnienie στεφάνιον: dziś korony nakładane parze na głowy podczas ślubu w cerkwi. Ateńscy panowie młodzi nosili wieniec z mięty i sezamu, a panny młode welon na wieńcu, ale wspólne słowo nie dowodzi nieprzerwanego zwyczaju.
• προίξ → προίκα: silna instytucja w Grecji aż do prawa rodzinnego z 1983 roku, dziś prawnie zniesiona.