Το σπίτι και η οικογένεια στην αρχαία Ελλάδα

Η ελληνική λέξη οἶκος σημαίνει «σπίτι». Σημαίνει όμως και όλο το νοικοκυριό. Ένας ελληνικός οίκος ήταν σαν μια μικρή ομάδα. Είχε τον πατέρα, τη μητέρα και τα παιδιά τους. Συχνά έμενε εκεί και ένας παππούς ή μια γιαγιά. Σε πολλές οικογένειες υπήρχαν και δούλοι, που δούλευαν στο σπίτι ή στα χωράφια. Τα ζώα, η γη, τα εργαλεία και τα τρόφιμα στην αποθήκη ήταν κι αυτά μέρος του οίκου.

Ο πατέρας ήταν ο αρχηγός του νοικοκυριού. Μιλούσε για την οικογένεια στην πόλη, στην εκκλησία του δήμου και στα δικαστήρια. Οι γυναίκες δεν ψήφιζαν, γι’ αυτό ένας πατέρας, ένας σύζυγος ή ένας αδελφός τις εκπροσωπούσε στον νόμο.

Τα παιδιά ήταν πολύ σημαντικά. Ένας γιος θα έπαιρνε κάποτε τη γη και θα φρόντιζε τους γέρους γονείς του. Μια κόρη συνήθως παντρευόταν μικρή, συχνά γύρω στα δεκαπέντε, και πήγαινε να ζήσει στον οίκο του άντρα της. Το μικρό παιδί, το παιδίον, έμενε στο σπίτι με τη μητέρα και την τροφό.

Από τον δρόμο, ένα ελληνικό σπίτι δεν έμοιαζε ιδιαίτερο. Οι τοίχοι ήταν από πλίθρες πάνω σε μια χαμηλή πέτρινη βάση. Είχε λίγα παράθυρα, και μία πόρτα, η θύρα, οδηγούσε μέσα.

Πίσω από την πόρτα ήταν η καρδιά του σπιτιού: μια ανοιχτή αυλή, η αὐλή. Από εκεί έμπαιναν το φως και ο καθαρός αέρας. Τα παιδιά έπαιζαν εκεί, οι γυναίκες έγνεθαν μαλλί και ύφαιναν, και η οικογένεια φύλαγε εκεί τα σταμνιά με το νερό. Πολλές αυλές είχαν έναν μικρό βωμό, όπου η οικογένεια προσευχόταν στους θεούς.

Τα δωμάτια βρίσκονταν γύρω από την αυλή. Στη μία πλευρά υπήρχε συχνά μια σκεπαστή στοά, η παστάδα, που έδινε σκιά το καλοκαίρι. Υπήρχε κουζίνα και αποθήκη, και μερικά σπίτια είχαν ένα μικρό λουτρό με πήλινη μπανιέρα. Μερικά σπίτια είχαν και δεύτερο όροφο. Σε έναν λόγο του Λυσία, ένας Αθηναίος λέει ότι το σπίτι του είχε δύο ορόφους και ότι τα δωμάτια των γυναικών ήταν πάνω.

Ένα δωμάτιο ήταν μόνο για τους άντρες και τους καλεσμένους τους. Λεγόταν ἀνδρών, «το δωμάτιο των αντρών». Εδώ ο πατέρας καλούσε τους φίλους του για δείπνο. Οι καλεσμένοι δεν κάθονταν σε καρέκλες. Ξάπλωναν σε ανάκλιντρα, που το καθένα λεγόταν κλίνη, και έτρωγαν και έπιναν ξαπλωμένοι. Σε πολλά σπίτια ο ανδρώνας είχε πιο ωραίο δάπεδο, μερικές φορές ψηφιδωτό από μικρά βότσαλα.

Τα δωμάτια των γυναικών λέγονταν γυναικωνῖτις. Εδώ οι γυναίκες και τα κορίτσια περνούσαν μεγάλο μέρος της μέρας. Έγνεθαν μαλλί, ύφαιναν υφάσματα για όλη την οικογένεια και φρόντιζαν τα μικρά παιδιά. Οι πλούσιες γυναίκες είχαν δούλες για να φέρνουν νερό και να ψωνίζουν. Οι φτωχές γυναίκες έπρεπε να βγαίνουν να δουλεύουν, στην αγορά ή στα χωράφια.

Η εστία, η ἑστία, ήταν η φωτιά του σπιτιού. Χρησίμευε για ζέστη και για μαγείρεμα. Η θεά της εστίας, η Εστία, είχε το ίδιο όνομα. Μερικά σπίτια στην Όλυνθο είχαν ένα ειδικό δωμάτιο με εστία μέσα σε έναν κύκλο από πέτρες, για το μαγείρεμα.

Τα περισσότερα ελληνικά σπίτια ήταν από πλίθρες, γι’ αυτό σώζονται πολύ λίγα. Μια πόλη είναι ξεχωριστή: η Όλυνθος, στη βόρεια Ελλάδα. Ο βασιλιάς Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας την κατέστρεψε το 348 π.Χ., και κανείς δεν έχτισε νέα πόλη από πάνω. Από το 1928 ως το 1938, Αμερικανοί αρχαιολόγοι έφεραν στο φως εκεί πάνω από 100 σπίτια. Πολλά είχαν περίπου 17 μέτρα σε κάθε πλευρά, με την αυλή προς τον νότο. Κανένα σπίτι δεν ήταν ακριβώς ίδιο με το άλλο.

Ο συγγραφέας Ξενοφών έγραψε τον 4ο αιώνα π.Χ. ένα βιβλίο με τίτλο Οἰκονομικός, «Για τη διαχείριση του σπιτιού». Σε αυτό, ένας πλούσιος Αθηναίος, ο Ισχόμαχος, εξηγεί πώς έμαθε στη νεαρή γυναίκα του να διοικεί το σπίτι. Το σπίτι του έβλεπε προς τον νότο, γι’ αυτό είχε ήλιο τον χειμώνα και σκιά το καλοκαίρι. Η γυναίκα του φρόντιζε τις προμήθειες, τους δούλους και το μαλλί, και πρόσεχε να φτάσουν τα τρόφιμα για όλο τον χρόνο.

Θυμήσου ότι ο Ξενοφών περιγράφει την ιδέα ενός πλούσιου άντρα για το τέλειο σπίτι. Οι φτωχές οικογένειες είχαν μικρότερα σπίτια και λιγότερη βοήθεια, και όλοι δούλευαν σκληρά.