Antik Yunan’da evlilik ve düğün

Yunan düğünleri hakkında bildiklerimizin çoğu MÖ 5. ve 4. yüzyıl Atina’sından ve Atina vazolarındaki resimlerden gelir. Bir düğün, γάμος, yaklaşık üç gün sürerdi. Atinalılar kışı tercih ederdi ve birçok düğün, evlilik tanrıçası Hera’ya adanmış Γαμηλιών ayında yapılırdı.

Düğünden önce kız çoğu zaman oyuncaklarını, bir tutam saçını veya başka kişisel eşyalarını tanrılara adardı, çünkü çocukluğunu geride bırakıyordu. Sonra banyo, λουτρόν, gelirdi. Su özel bir pınardan alınır ve “banyo suyu taşıyıcısı” anlamına gelen λουτροφόρος adlı uzun bir kapla taşınırdı.

Ardından iki evden birinde şarkılı, danslı bir ziyafet verilirdi. Gün batımından sonra baba gelini damada teslim ederdi ve gelin muhtemelen bu anda duvağını geri çekerdi. Meşaleli bir alay onu yeni evine götürür, orada ocağın önünde ailenin bir üyesi olurdu. Ertesi gün ilk ışıkla akrabalar ve dostlar çifti uyandırır, düğün hediyeleri, ἐπαύλια, getirilirdi.

Hukuk ve tarih okuyanlar için anahtar kelime ἐγγύη, yani sözdür. Bu, müstakbel koca ile kadının babası veya vasisi, yani κύριος’u arasında sözlü bir anlaşmaydı. Gelin normalde orada bulunmazdı ve yasa onun rızasını aramazdı. Demosthenes derlemesindeki bir söylevde (46.18) aktarılan yasa, annenin babası, aynı babadan bir erkek kardeşi veya baba tarafından dedesi tarafından söz verilmişse çocukların meşru olduğunu söyler.

Meşru doğum, yurttaşlık nedeniyle önemliydi. Perikles’in MÖ 451/0’a tarihlenen önerisiyle, yalnızca iki yurttaş ebeveynin çocuğu kentin yaşamına katılabiliyordu (Atinalıların Devleti 26).

Çeyiz, προίξ, gelinle birlikte giderdi ve yalnızca istisnai durumlarda bir kız çeyizsiz evlenirdi. Evlilik sona erdiğinde genellikle geri verilmesi gerekirdi: başka bir söylevde (59.52) aktarılan yasa, karısını gönderen adamın çeyizi geri vermesi veya faizini ödemesi gerektiğini söyler. Demosthenes gerçek tutarlar verir (27.4–5). Ölmek üzere olan babası, dul eşinin 80 mina ile bir vasiyle, Demosthenes’in beş yaşındaki kız kardeşinin de iki talantla başka bir vasiyle evlenmesini kararlaştırmıştı.

Antik yazarlar farklı yaşlar verir; verdikleri de öğüt veya tekil örneklerdir, istatistik değil. Hesiodos (İşler ve Günler 695–698) erkeğe otuz yaş civarında, kadına ergenlikten sonraki beşinci yılda evlenmesini öğütler. Aristoteles (Politika 7, 1335a) kadınlar için yaklaşık on sekiz, erkekler için otuz yedi yaşını önerir. Ksenophon’un Oikonomikos adlı eserinde (7.5) zengin bir Atinalı, karısının evine geldiğinde “henüz on beşinde olmadığını” söyler. Helen Dünyası Vakfı’nın modern bir incelemesi, erkeklerin on sekizinden itibaren evlenebildiğini ve bunu çoğu zaman yirmisinde biten askerlik hizmetinden sonra yaptığını ekler. Bu kaynaklar gelinlerin genç, birçok damadın daha yaşlı olduğu konusunda birleşir, ama ortalama hesaplayamayız.

Bu sayfadaki ayrıntıların çoğu Atina’dan gelir ve başka kentler çok farklı olabilirdi. Yüzyıllar sonra yazan Plutarkhos (Lykurgos 15), Spartalıların gelini kaçırarak evlendiğini ve gelinin küçük bir kız değil yetişkin bir kadın olduğunu söyler. Νυμφεύτρια adı verilen bir kadın onun saçını kısa keser, ona erkek pelerini ve sandaletleri giydirir, damat da sonra onu gizlice ziyaret ederdi. Bu geç bir anlatımdır, dikkatle okunmalıdır.

En eski tablo Homeros’tadır: Akhilleus’un kalkanında gelinler, yüksek sesli bir düğün şarkısı, ὑμέναιος eşliğinde, meşale ışığında odalarından çıkarılıp kentin içinden götürülür (İlyada 18.491–496). Thukydides (2.15.5), kendi zamanında Atinalıların düğünlerden önce hâlâ Ἐννεάκρουνος pınarının suyunu kullandığını söyler. Bir λουτροφόρος mezarın üstünde de durabilirdi: bir söylev (Demosthenes 44.18), bir erkeğin mezarındaki böyle bir kabı onun bekâr öldüğünün işareti olarak gösterir. Kelimeler de yollarına devam etti, çoğu zaman yeni görevlerle:

• λουτρόν → λουτρό: bugün her şeyden önce evin banyosu.
• θάλαμος → θάλαμος: bir zamanlar iç oda veya yatak odası, bugün hastane koğuşu da.
• ἐγγύη → εγγύηση: garanti, aldığın ürünün garantisi de dahil.
• στέφανος → στεφάνι, küçültme biçimi στεφάνιον üzerinden: bugün kilise düğününde çiftin başına konan taçlar. Atinalı damatlar nane ve susamdan bir taç, gelinler de taç üstüne duvak takardı, ama ortak bir kelime kesintisiz bir geleneği kanıtlamaz.
• προίξ → προίκα: Yunanistan’da 1983 aile hukukuna kadar güçlü bir kurum, bugün yasayla kaldırılmış.