Η θέση της γυναίκας στην αρχαία Ελλάδα

Στην κλασική Αθήνα, το κέντρο της ζωής μιας γυναίκας ήταν ο οἶκος: το σπίτι, η οικογένεια και όλα όσα είχαν. Τα κορίτσια συνήθως δεν πήγαιναν σχολείο όπως τα αγόρια. Μάθαιναν στο σπίτι από τη μητέρα τους να γνέθουν μαλλί, να υφαίνουν πανί στον αργαλειό, τον ἱστόν, να μαγειρεύουν και να φροντίζουν τις αποθήκες με τα τρόφιμα.

Τα κορίτσια παντρεύονταν μικρά, συχνά με πολύ μεγαλύτερο άντρα που διάλεγε ο πατέρας τους. Στον Οικονομικό του Ξενοφώντα (7.5), ένας πλούσιος Αθηναίος λέει ότι η γυναίκα του «δεν ήταν ακόμη δεκαπέντε χρονών» όταν ήρθε στο σπίτι του. Το ίδιο βιβλίο (7.30) λέει ότι είναι πιο τιμητικό για τη γυναίκα να μένει μέσα και για τον άντρα να δουλεύει έξω.

Τα σπίτια είχαν δωμάτια για τις γυναίκες, τη γυναικωνῖτιν. Σε έναν λόγο του Λυσία (1.9), ένας σύζυγος λέει ότι τα δωμάτια των γυναικών ήταν στον επάνω όροφο και των αντρών στον κάτω· στον Ξενοφώντα (9.5) βρίσκονται πίσω από μια πόρτα με σύρτη. Οι αρχαιολόγοι που μελετούν τα σπίτια των ανασκαφών είναι πιο προσεκτικοί: τα δωμάτια των πραγματικών σπιτιών χρησίμευαν συχνά για πολλά πράγματα, άρα η αυστηρή εικόνα αυτών των κειμένων ίσως περιγράφει περισσότερο ένα ιδανικό παρά την καθημερινή ζωή.

Κατά τον νόμο, η Αθηναία είχε πάντα κηδεμόνα, τον κύριό της: πρώτα τον πατέρα της, μετά τον σύζυγό της, ή έναν αδελφό ή άλλον άντρα συγγενή. Δεν μπορούσε να πάει η ίδια στο δικαστήριο. Ένας αθηναϊκός νόμος που παραθέτει ένας λόγος του Δημοσθένη (46.18) λέει ότι τον γάμο της γυναίκας τον κανόνιζε ο πατέρας, ο αδελφός ή ο παππούς της, και ότι αν ήταν επίκληρος, κόρη χωρίς αδελφούς, ο κηδεμόνας της έπρεπε να την παντρευτεί, ώστε η περιουσία να μείνει στην οικογένεια.

Η νύφη έφερνε προίκα, την προῖκα, συνήθως χρήματα ή αγαθά από τον πατέρα της. Η προίκα βοηθούσε το νέο νοικοκυριό και ήταν και μια προστασία για εκείνη: αν ο σύζυγος την έδιωχνε, ο νόμος έλεγε ότι έπρεπε να επιστρέψει την προίκα (Δημοσθένης 59.52).

Οι γυναίκες δεν ψήφιζαν, όμως είχαν σημασία για την ιδιότητα του πολίτη. Μετά από έναν νόμο που πρότεινε ο Περικλής το 451/0 π.Χ., πολίτης ήταν μόνο όποιος είχε και πατέρα και μητέρα από αθηναϊκές οικογένειες πολιτών (Αριστοτέλης, Αθηναίων Πολιτεία 26.4).

Δεν έμεναν όλες οι γυναίκες μέσα στο σπίτι. Σε έναν άλλο λόγο του Δημοσθένη (57.31–45), ένας άντρας παραδέχεται ότι η μητέρα του, Αθηναία πολίτισσα, πουλούσε κορδέλες στην αγορά και δούλεψε ως τροφός, και λέει ότι πολλές φτωχές Αθηναίες δούλευαν στον αργαλειό ή στα αμπέλια.

Η θρησκεία ήταν ο μόνος δημόσιος χώρος όπου οι γυναίκες είχαν πραγματική τιμή. Μερικά από τα σημαντικότερα αξιώματα της Αθήνας τα κατείχε μια ἱέρεια. Η ιέρεια της Αθηνάς Πολιάδος, της θεάς της πόλης στην Ακρόπολη, προερχόταν από ένα παλιό γένος, τους Ετεοβουτάδες.

Μία από αυτές τις ιέρειες, η Λυσιμάχη, υπηρέτησε την Αθηνά εξήντα τέσσερα χρόνια. Η βάση του αγάλματός της, που βρέθηκε στην Ακρόπολη και χρονολογείται γύρω στο 360 π.Χ., το γράφει ακόμη, και ο Ρωμαίος συγγραφέας Πλίνιος αναφέρει το πορτρέτο της από τον γλύπτη Δημήτριο. Μερικοί μελετητές πιστεύουν ότι ο Αριστοφάνης σκεφτόταν εκείνη όταν ονόμασε την ηρωίδα της κωμωδίας του Λυσιστράτη (411 π.Χ.), άλλοι όμως δεν πείθονται.

Οι γυναίκες είχαν επίσης γιορτές στις οποίες οι άντρες δεν έπαιρναν μέρος. Η πιο γνωστή είναι τα Θεσμοφόρια, προς τιμήν της Δήμητρας. Στην κωμωδία του Αριστοφάνη Θεσμοφοριάζουσες, ένας ήρωας παρατηρεί ότι ούτε τα δικαστήρια ούτε η βουλή συνεδριάζουν, επειδή είναι η τρίτη μέρα της γιορτής, και οι γυναίκες συγκεντρώνονται στον ναό της Δήμητρας.

Η ζωή δεν ήταν ίδια σε κάθε πόλη. Στη Σπάρτη, σύμφωνα με τον Πλούταρχο (Λυκούργος 14), τα κορίτσια γυμνάζονταν στο τρέξιμο, στην πάλη, στον δίσκο και στο ακόντιο. Ο Αριστοτέλης παραπονιόταν (Πολιτικά 2, 1270a) ότι σχεδόν τα δύο πέμπτα της σπαρτιατικής γης ανήκαν σε γυναίκες, εξαιτίας των κληρονομιών και των μεγάλων προικών. Μια Σπαρτιάτισσα πριγκίπισσα, η Κυνίσκα, έτρεφε άλογα και, όπως λέει ο Παυσανίας (3.8.1), ήταν η πρώτη γυναίκα που κέρδισε ολυμπιακή νίκη, ως ιδιοκτήτρια των αλόγων.

Στο νησί της Λέσβου, γύρω στο 600 π.Χ., έζησε η Σαπφώ, που γεννήθηκε στην Ερεσό γύρω στο 630 π.Χ. Έγραψε ερωτικά ποιήματα και τραγούδια του γάμου στην αιολική διάλεκτο, και αργότερα οι λόγιοι της Αλεξάνδρειας χώρισαν τα ποιήματά της σε εννέα βιβλία. Ένα αρχαίο επίγραμμα την ονομάζει «δέκατη Μούσα». Από το έργο της σώζονται μόνο κομμάτια.

Στην ίδια την Αθήνα, η πιο γνωστή γυναίκα της εποχής του Περικλή ήταν η Ασπασία από τη Μίλητο, που ζούσε με τον Περικλή. Ο Πλάτωνας και ο Πλούταρχος την περιγράφουν έξυπνη και καλή στον λόγο, ενώ οι κωμικοί ποιητές την κορόιδευαν.

Να θυμάστε κάτι για όλες αυτές τις πηγές: σχεδόν όλες γράφτηκαν από άντρες, και κυρίως για πλούσιες οικογένειες. Σπάνια ακούμε τις ίδιες τις γυναίκες να μιλούν.