Η ναυμαχία της Σαλαμίνας

Η Σαλαμίνα είναι ένα νησί πολύ κοντά στην Αθήνα. Ανάμεσα στο νησί και στην ακτή της Αττικής υπάρχει μια στενή λωρίδα θάλασσας, τα στενά. Εδώ, τον Σεπτέμβριο του 480 π.Χ., οι Έλληνες έδωσαν μια μεγάλη μάχη στη θάλασσα, μια ναυμαχία, ενάντια στον στόλο του Πέρση βασιλιά Ξέρξη.

Οι Πέρσες είχαν μόλις νικήσει στις Θερμοπύλες και είχαν κάψει την Αθήνα. Ο στόλος τους ήταν πολύ μεγαλύτερος από τον ελληνικό. Όμως ο Έλληνας αρχηγός Θεμιστοκλής τους ξεγέλασε και τους έκανε να μπουν στα στενά, όπου οι μεγάλοι στόλοι δεν κινούνται εύκολα. Στα στενά νερά τα ελληνικά πολεμικά πλοία, οι τριήρεις, χτυπούσαν με το έμβολο τα περσικά πλοία το ένα μετά το άλλο. Ως το βράδυ οι Πέρσες είχαν χάσει. Ο Ξέρξης γύρισε σύντομα στην Ασία, και η Ελλάδα έμεινε ελεύθερη.

Λίγα χρόνια πριν από τη μάχη, οι Αθηναίοι βρήκαν μια πλούσια φλέβα ασημιού στα μεταλλεία τους στο Λαύριο. Ο Ηρόδοτος (7.144) λέει ότι ο Θεμιστοκλής τους έπεισε να μη μοιράσουν τα χρήματα, αλλά να ναυπηγήσουν 200 πλοία. Όταν ο Ξέρξης εκστράτευσε κατά της Ελλάδας, το μαντείο των Δελφών είπε στους Αθηναίους ότι θα τους σώσει ένα «ξύλινο τείχος» και ονόμασε το νησί «θεία Σαλαμίνα» (7.141). Ο Θεμιστοκλής εξήγησε ότι το ξύλινο τείχος ήταν τα πλοία (7.143).

Έτσι οι Αθηναίοι εγκατέλειψαν την πόλη τους. Οι γυναίκες, τα παιδιά και οι γέροι στάλθηκαν στην Τροιζήνα, στην Αίγινα και στη Σαλαμίνα (8.41), και οι Πέρσες έκαψαν την Ακρόπολη. Ο συμμαχικός ελληνικός στόλος συγκεντρώθηκε στη Σαλαμίνα με αρχηγό έναν Σπαρτιάτη, τον ναύαρχο Ευρυβιάδη (8.2). Ο Ηρόδοτος μετράει 378 ελληνικά πλοία (8.48)· ο ποιητής Αισχύλος δίνει περίπου 310. Οι αρχαίοι συγγραφείς δίνουν στον Ξέρξη πάνω από 1.000 πλοία· πολλοί σύγχρονοι ιστορικοί πιστεύουν ότι ο πραγματικός αριθμός ήταν μικρότερος, αλλά δε συμφωνούν πόσο.

Πολλοί Έλληνες αρχηγοί ήθελαν να φύγουν με τα πλοία για να υπερασπιστούν την Πελοπόννησο. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο (8.75), ο Θεμιστοκλής έστειλε κρυφά τον υπηρέτη του, τον Σίκιννο, στους Πέρσες με ένα ψεύτικο μήνυμα: οι Έλληνες φοβούνται και θα δραπετεύσουν απόψε. Ο Ξέρξης το πίστεψε. Μέσα στη νύχτα τα πλοία του έκλεισαν και τις δύο άκρες των στενών, και Πέρσες στρατιώτες αποβιβάστηκαν στη νησίδα Ψυττάλεια (8.76).

Την αυγή τα περσικά πληρώματα, κουρασμένα από μια νύχτα στα κουπιά, είδαν τα ελληνικά πλοία να έρχονται και άκουσαν ένα πολεμικό τραγούδι. Ο Αισχύλος, που έγραψε για τη μάχη λίγα χρόνια αργότερα, δίνει τα λόγια του: «ὦ παῖδες Ἑλλήνων, ἴτε», «Εμπρός, παιδιά των Ελλήνων!» Κατά τους Αθηναίους, ο τριήραρχός τους Αμεινίας χτύπησε πρώτος ένα εχθρικό πλοίο, αν και οι Αιγινήτες το διηγούνταν αλλιώς (8.84). Κάθε τριήρης είχε περίπου 170 κωπηλάτες και ένα χάλκινο έμβολο στην πλώρη. Στα στενά νερά τα πολλά περσικά πλοία εμπόδιζαν το ένα το άλλο, ενώ οι Έλληνες επιτίθονταν από τα πλάγια. Ο Ξέρξης παρακολουθούσε από το όρος Αιγάλεω και έβαζε γραφείς να σημειώνουν ποιος πολεμούσε καλά (8.90). Ο ιστορικός Διόδωρος (11.19) λέει ότι οι Έλληνες έχασαν 40 πλοία και οι Πέρσες πάνω από 200.

Μετά την ήττα, ο Ξέρξης φοβήθηκε ότι οι Έλληνες θα κατέστρεφαν τη γέφυρά του στον Ελλήσποντο, γι’ αυτό γύρισε στην Ασία (8.97). Ο στρατός του νικήθηκε στη στεριά, στις Πλαταιές, το 479 π.Χ. Η Σαλαμίνα άλλαξε και την ίδια την Αθήνα. Οι κωπηλάτες ήταν κυρίως φτωχότεροι πολίτες, και επειδή η πόλη στηριζόταν πια στο ναυτικό της, απέκτησαν πιο δυνατή φωνή στη δημοκρατία. Η Αθήνα έγινε ναυτική δύναμη.

Το 472 π.Χ. ο Αισχύλος ανέβασε τη μάχη στη σκηνή με την τραγωδία του Πέρσες, ένα από τα αρχαιότερα ελληνικά θεατρικά έργα που σώζονται. Σήμερα τα ίδια νερά έχουν πάλι κίνηση. Τα πορθμεία περνούν από το Πέραμα στη Σαλαμίνα κάθε τέταρτο περίπου, και στη βορειοανατολική ακτή του νησιού βρίσκεται η βάση του Πολεμικού Ναυτικού, ο Ναύσταθμος Σαλαμίνας. Κάθε Σεπτέμβριο το νησί γιορτάζει τη νίκη με τα Σαλαμίνια, μια γιορτή με αναπαράσταση της ναυμαχίας στη θάλασσα.