Η μάχη του Μαραθώνα και ο μαραθώνιος δρόμος

Πριν από περίπου 2.500 χρόνια, μία από τις μεγαλύτερες αυτοκρατορίες του κόσμου ήταν η Περσία. Ο βασιλιάς της, ο Δαρείος, κυβερνούσε χώρες από την Αίγυπτο ως την Ινδία. Οι Έλληνες έλεγαν τους Πέρσες και όλους τους ξένους βάρβαρους: ανθρώπους που δε μιλούσαν ελληνικά.

Κάποιες ελληνικές πόλεις στις ακτές της σημερινής Τουρκίας επαναστάτησαν εναντίον του Δαρείου, και η Αθήνα έστειλε πλοία να τις βοηθήσει. Ο Δαρείος ήθελε να τιμωρήσει την Αθήνα. Το 490 π.Χ. ένας περσικός στόλος πέρασε το Αιγαίο. Ο ιστορικός Ηρόδοτος λέει ότι είχε 600 πολεμικά πλοία. Πρώτα οι Πέρσες κυρίεψαν την Ερέτρια, στο νησί της Εύβοιας. Ύστερα αποβιβάστηκαν στην παραλία του Μαραθώνα, περίπου 40 χιλιόμετρα από την Αθήνα.

Ο Μαραθώνας ήταν μια μεγάλη, επίπεδη πεδιάδα δίπλα στη θάλασσα, με ένα μεγάλο έλος στη μία άκρη. Το όνομά του μάλλον βγαίνει από το μάραθον, ένα πράσινο φυτό με δυνατή μυρωδιά που φύτρωνε εκεί. Οι Έλληνες μαγειρεύουν ακόμα και σήμερα με μάραθο.

Ο αθηναϊκός στρατός βάδισε προς τον Μαραθώνα. Είχε περίπου 9.000 στρατιώτες, τους οπλίτες (ὁπλῖται), που πολεμούσαν με μια βαριά στρογγυλή ασπίδα και ένα μακρύ δόρυ. Η μικρή πόλη των Πλαταιών έστειλε άλλους 1.000 περίπου άντρες. Ο περσικός στρατός ήταν πολύ μεγαλύτερος. Οι ιστορικοί συχνά λένε 20.000 με 25.000 άντρες, αλλά κανείς δεν ξέρει τον ακριβή αριθμό.

Πριν από τη μάχη, οι Αθηναίοι στρατηγοί έστειλαν έναν δρομέα στη Σπάρτη να ζητήσει βοήθεια. Τον έλεγαν Φιλιππίδη (κάποια βιβλία τον λένε Φειδιππίδη). Ήταν ἡμεροδρόμος, δηλαδή «δρομέας της ημέρας»: η δουλειά του ήταν να μεταφέρει μηνύματα με τα πόδια. Ο Ηρόδοτος λέει ότι έφτασε στη Σπάρτη την επόμενη μέρα αφότου έφυγε από την Αθήνα. Αυτό σημαίνει πάνω από 200 χιλιόμετρα τρέξιμο!

Οι Σπαρτιάτες είπαν ναι, αλλά όχι αμέσως. Ο Ηρόδοτος εξηγεί ότι ένας θρησκευτικός νόμος δεν τους επέτρεπε να ξεκινήσουν πριν από την πανσέληνο. Έτσι οι Αθηναίοι έπρεπε να πολεμήσουν σχεδόν μόνοι τους.

Οι Αθηναίοι είχαν δέκα στρατηγούς. Ένας από αυτούς, ο Μιλτιάδης, είχε ένα έξυπνο σχέδιο. Έκανε την ελληνική παράταξη τόσο μακριά όσο και την περσική. Το κέντρο της παράταξης ήταν αδύναμο, αλλά οι δύο άκρες, που λέγονται πτέρυγες, ήταν δυνατές.

Τότε οι Αθηναίοι έκαναν κάτι καινούργιο. Ο Ηρόδοτος λέει ότι ήταν οι πρώτοι Έλληνες, απ’ όσους ήξερε, που επιτέθηκαν στον εχθρό τρέχοντας. Έτρεξαν σχεδόν ενάμισι χιλιόμετρο σε ανοιχτό έδαφος. Στη μάχη, το κέντρο της ελληνικής παράταξης υποχώρησε. Όμως οι δυνατές πτέρυγες νίκησαν, γύρισαν και χτύπησαν τους Πέρσες στο κέντρο. Οι Πέρσες έφυγαν προς τα πλοία τους, και πολλοί πνίγηκαν στο έλος.

Ο Ηρόδοτος δίνει τους αριθμούς των νεκρών: περίπου 6.400 Πέρσες και 192 Αθηναίοι. Οι Αθηναίοι έθαψαν τους νεκρούς τους στο πεδίο της μάχης, κάτω από έναν μεγάλο λόφο από χώμα, που λέγεται τύμβος. Μπορείς να δεις αυτόν τον τύμβο στον Μαραθώνα ακόμα και σήμερα. Αμέσως μετά τη μάχη, ο στρατός γύρισε βιαστικά στην Αθήνα, και ο περσικός στόλος έφυγε για την πατρίδα του. Όταν έφτασαν 2.000 Σπαρτιάτες, η μάχη είχε ήδη τελειώσει.

Σήμερα πολλοί λένε αυτή την ιστορία: μετά τη μάχη, ένας δρομέας έτρεξε από τον Μαραθώνα στην Αθήνα, ανήγγειλε τη νίκη και έπεσε νεκρός. Είναι όμως αλήθεια; Ο Ηρόδοτος, που έγραψε λίγες δεκαετίες μετά τη μάχη, δεν την αναφέρει. Η ιστορία εμφανίζεται σε συγγραφείς που έζησαν πάνω από 500 χρόνια αργότερα. Ο Πλούταρχος δίνει δύο ονόματα για τον δρομέα, Θέρσιππος ή Ευκλής. Ο Λουκιανός τον λέει Φιλιππίδη, και τα τελευταία του λόγια είναι «Χαίρετε, νικῶμεν», δηλαδή «Χαρείτε, νικάμε!». Οι περισσότεροι ιστορικοί πιστεύουν ότι το τρέξιμο ως την Αθήνα είναι θρύλος, ίσως μπερδεμένος με το πραγματικό τρέξιμο ως τη Σπάρτη.

Ο θρύλος χάρισε στον κόσμο ένα νέο άθλημα. Για τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες, στην Αθήνα το 1896, ο Γάλλος λόγιος Μισέλ Μπρεάλ πρότεινε έναν μεγάλο αγώνα δρόμου από τον Μαραθώνα ως την Αθήνα. Νικητής ήταν ένας νεαρός Έλληνας, ο Σπύρος Λούης, που μπήκε πρώτος στο Παναθηναϊκό Στάδιο. Από τότε οι μεγάλοι αγώνες δρόμου σε όλο τον κόσμο λέγονται μαραθώνιοι. Στα ελληνικά ο αγώνας λέγεται ο μαραθώνιος, και σήμερα έχει πάντα μήκος 42.195 μέτρα.