Οι Περσικοί πόλεμοι (490–479 π.Χ.)

Πριν από περίπου 2.500 χρόνια, οι βασιλιάδες της Περσίας κυβερνούσαν μια τεράστια αυτοκρατορία, από το σημερινό Ιράν ως την Αίγυπτο και τις ακτές της Τουρκίας. Σε εκείνες τις ακτές ζούσαν πολλοί Έλληνες, σε μια περιοχή που λεγόταν Ιωνία. Το 499 π.Χ. οι Ίωνες επαναστάτησαν κατά των Περσών, και δύο πόλεις της κυρίως Ελλάδας, η Αθήνα και η Ερέτρια, έστειλαν πλοία να τους βοηθήσουν. Ο Πέρσης βασιλιάς Δαρείος δεν το ξέχασε.

Η Περσία επιτέθηκε δύο φορές στην κυρίως Ελλάδα. Το 490 π.Χ. ένας περσικός στρατός αποβιβάστηκε στον Μαραθώνα, κοντά στην Αθήνα, και οι Αθηναίοι τον νίκησαν. Δέκα χρόνια αργότερα, το 480 π.Χ., ο γιος του Δαρείου, ο Ξέρξης, ήρθε με πολύ μεγαλύτερο στρατό και στόλο. Οι Έλληνες ηττήθηκαν στις Θερμοπύλες και οι Πέρσες έκαψαν την Αθήνα, όμως τα ελληνικά πλοία κέρδισαν τη μεγάλη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Το 479 π.Χ. οι Έλληνες νίκησαν και στη στεριά, στις Πλαταιές. Οι ελληνικές πόλεις έμειναν ανεξάρτητες, και οι Έλληνες θυμούνταν αυτούς τους πολέμους ως αγώνα για την ελευθερία.

Όταν καταπνίγηκε η Ιωνική επανάσταση, ο Δαρείος έστειλε στόλο στο Αιγαίο· ο Ηρόδοτος μιλά για 600 πλοία. Οι Πέρσες, με αρχηγούς τον Δάτη και τον Αρταφέρνη, κυρίευσαν την Ερέτρια στην Εύβοια και αποβιβάστηκαν στον κόλπο του Μαραθώνα στις αρχές Σεπτεμβρίου του 490 π.Χ.

Η Αθήνα έστειλε έναν δρομέα αποστάσεων, τον Φιλιππίδη (που συχνά λέγεται Φειδιππίδης), να ζητήσει βοήθεια από τη Σπάρτη. Ο Ηρόδοτος (6.105–106) λέει ότι έφτασε στη Σπάρτη την επομένη της αναχώρησής του από την Αθήνα. Οι Σπαρτιάτες δέχτηκαν να έρθουν, αλλά ο νόμος τους δεν τους επέτρεπε να εκστρατεύσουν πριν από την πανσέληνο. Έτσι οι Αθηναίοι πολέμησαν μόνο με τους Πλαταιείς στο πλευρό τους: περίπου 9.000 Αθηναίους και 1.000 Πλαταιείς οπλίτες, δηλαδή βαριά οπλισμένους πεζούς, σύμφωνα με μεταγενέστερους αρχαίους συγγραφείς. Ο στρατηγός Μιλτιάδης έκανε το κέντρο της παράταξής του αδύναμο και τις πτέρυγες δυνατές. Οι πτέρυγες νίκησαν και μετά στράφηκαν μαζί κατά του περσικού κέντρου.

Ο Ηρόδοτος (6.117) μετρά 6.400 νεκρούς Πέρσες και 192 Αθηναίους. Η ιστορία ενός δρομέα που έτρεξε από τον Μαραθώνα στην Αθήνα για να αναγγείλει τη νίκη εμφανίζεται μόνο σε πολύ μεταγενέστερους συγγραφείς, όμως έδωσε το όνομά της στον σύγχρονο μαραθώνιο δρόμο.

Ο Δαρείος πέθανε πριν προλάβει να ξαναδοκιμάσει, και ο γιος του ο Ξέρξης ετοίμασε μια πολύ μεγαλύτερη εκστρατεία. Ο Ηρόδοτος (7.186) δίνει ένα απίστευτο σύνολο, πάνω από πέντε εκατομμύρια ανθρώπους. Οι σύγχρονοι ιστορικοί συμφωνούν ότι αυτό είναι αδύνατο, αλλά όχι για τον πραγματικό αριθμό: οι εκτιμήσεις τους για τον στρατό κυμαίνονται από περίπου 70.000 ως 300.000 άντρες.

Η Αθήνα ήταν έτοιμη στη θάλασσα χάρη στον Θεμιστοκλή. Το 483/482 π.Χ. βρέθηκε μια πλούσια φλέβα ασημιού στο Λαύριο, και αντί να μοιράσουν τα χρήματα στους πολίτες, οι Αθηναίοι ναυπήγησαν πολεμικά πλοία. Ως το 480 π.Χ. είχαν 200 τριήρεις: γρήγορα πλοία με χάλκινο έμβολο και περίπου 170 κωπηλάτες το καθένα.

Το καλοκαίρι του 480 π.Χ. περίπου 7.000 Έλληνες με αρχηγό τον βασιλιά της Σπάρτης Λεωνίδα κράτησαν το στενό πέρασμα των Θερμοπυλών για δύο μέρες, ενώ ο στόλος έδινε μια αμφίρροπη ναυμαχία στο Αρτεμίσιο. Όταν ένας ντόπιος, ο Εφιάλτης, έδειξε στους Πέρσες ένα ορεινό μονοπάτι, ο Λεωνίδας έστειλε πίσω το μεγαλύτερο μέρος του στρατού και έμεινε με 300 Σπαρτιάτες, 700 Θεσπιείς και 400 Θηβαίους. Έπειτα οι Πέρσες έκαψαν την Αθήνα, που την είχαν εγκαταλείψει οι κάτοικοί της. Στα τέλη Σεπτεμβρίου, στα στενά της Σαλαμίνας, περίπου 300 ελληνικά πλοία (378 στον κατάλογο του Ηροδότου) νίκησαν έναν περσικό στόλο με πάνω από 1.000 πλοία, που δεν μπορούσε να αξιοποιήσει τον αριθμό του σε τόσο μικρό χώρο.

Ο Ξέρξης γύρισε στην Ασία, αλλά άφησε στην Ελλάδα τον στρατηγό του Μαρδόνιο. Το 479 π.Χ. ένας ελληνικός στρατός με αρχηγό τον Σπαρτιάτη Παυσανία τον νίκησε και τον σκότωσε στις Πλαταιές, και ο Ηρόδοτος (9.100) λέει ότι την ίδια μέρα οι Έλληνες νίκησαν τους Πέρσες και στη Μυκάλη, στις ακτές της Μικράς Ασίας. Οι εισβολές είχαν τελειώσει.

Τα περισσότερα από όσα ξέρουμε προέρχονται από τον Ηρόδοτο, που έγραψε τις Ιστορίες του μια γενιά αργότερα, και από τον Αισχύλο, που έζησε τους πολέμους και ανέβασε την τραγωδία του Πέρσες στην Αθήνα. Ο Ηρόδοτος (7.228) παραθέτει επίσης το περίφημο επίγραμμα για τους Σπαρτιάτες των Θερμοπυλών, που κατά την παράδοση αποδίδεται στον ποιητή Σιμωνίδη. Οι αρχαίοι αριθμοί είναι συχνά υπερβολικοί, γι’ αυτό οι ιστορικοί συγκρίνουν τα κείμενα με την αρχαιολογία: τον τύμβο των Αθηναίων στον Μαραθώνα ή τα αγάλματα που κατέστρεψαν οι Πέρσες και θάφτηκαν στην Ακρόπολη.

Η νίκη άλλαξε την Ελλάδα. Η Αθήνα έγινε ναυτική δύναμη και ηγήθηκε μιας συμμαχίας, που το ταμείο της φυλασσόταν αρχικά στη Δήλο. Οι φτωχότεροι πολίτες που κωπηλατούσαν στις τριήρεις απέκτησαν πολιτικό βάρος, και η αθηναϊκή δημοκρατία δυνάμωσε. Οι πόλεμοι άλλαξαν επίσης τον τρόπο που οι Έλληνες έβλεπαν τους άλλους λαούς: οι Πέρσες έγιναν το πρότυπο του βαρβάρου.