Ο Παρθενώνας

Ο Παρθενώνας είναι ναός: το σπίτι ενός θεού. Οι Αθηναίοι τον έχτισαν για την Αθηνά, τη θεά που προστάτευε την πόλη τους. Ένα από τα ονόματά της ήταν Αθηνά Παρθένος, «η Αθηνά η κόρη», γιατί στους μύθους δεν παντρεύτηκε ποτέ. Η λέξη παρθένος σήμαινε μια νέα, ανύπαντρη γυναίκα.

Η κατάληξη -ών σημαίνει «τόπος» ή «δωμάτιο», άρα Παρθενών ήταν «το δωμάτιο της κόρης». Οι ιστορικοί πιστεύουν ότι το όνομα ανήκε πρώτα σε ένα δωμάτιο μέσα στον ναό και αργότερα σε ολόκληρο το κτίριο, αλλά δεν είναι βέβαιοι ποιο ακριβώς δωμάτιο ήταν.

Ο ναός σχεδιάστηκε μετά τους Περσικούς πολέμους. Το 480 π.Χ. οι Πέρσες είχαν κάψει τους ναούς της Ακρόπολης, μαζί και έναν παλαιότερο Παρθενώνα που χτιζόταν ακόμα. Το 448 π.Χ. οι Αθηναίοι αποφάσισαν να ξαναχτίσουν τα ιερά τους, και ο Παρθενώνας ήταν το πρώτο νέο κτίριο. Οι εργασίες άρχισαν το 447 π.Χ., όταν την πόλη οδηγούσε ο Περικλής. Αρχιτέκτονες ήταν ο Ικτίνος και ο Καλλικράτης, και ο γλύπτης Φειδίας επέβλεπε όλο το έργο, όπως μας λέει ο συγγραφέας Πλούταρχος.

Ο Παρθενώνας είναι ναός δωρικού ρυθμού, του πιο απλού και στιβαρού από τους ελληνικούς ρυθμούς, αλλά έχει και πολλά ιωνικά στοιχεία. Είναι χτισμένος από λευκό μάρμαρο. Μια σειρά από κίονες τον περιβάλλει ολόγυρα: 8 σε κάθε στενή πλευρά και 17 σε κάθε μακριά. Το δάπεδό του έχει διαστάσεις περίπου 31 επί 70 μέτρα, και κάθε εξωτερικός κίονας έχει ύψος περίπου 10,4 μέτρα.

Μέσα υπήρχαν δύο αίθουσες. Η μεγαλύτερη, ανατολική αίθουσα είχε το μεγάλο άγαλμα της Αθηνάς. Η μικρότερη, δυτική αίθουσα είχε τέσσερις ιωνικούς κίονες, και από το 433 π.Χ. η πόλη φύλαγε εκεί τα δημόσια χρήματά της.

Οι χτίστες χρησιμοποίησαν έξυπνα τεχνάσματα, που οι ειδικοί τα λένε «εκλεπτύνσεις», για να φαίνεται το βαρύ κτίριο ελαφρύ και ζωντανό:

• το δάπεδο και τα δοκάρια πάνω από τους κίονες καμπυλώνουν απαλά προς τα πάνω στη μέση·
• κάθε κίονας φουσκώνει λίγο στη μέση, μια καμπύλη που λέγεται ένταση·
• οι γωνιακοί κίονες στέκονται πιο κοντά ο ένας στον άλλο από τους υπόλοιπους.

Το κτίριο τελείωσε το 438 π.Χ. Τα γλυπτά των δύο αετωμάτων χρειάστηκαν λίγα χρόνια ακόμα και ολοκληρώθηκαν το 432 π.Χ.

Ο Παρθενώνας ήταν γεμάτος γλυπτά, έργα μιας ομάδας γλυπτών με επικεφαλής τον Φειδία. Είχε τρία είδη γλυπτού διακόσμου:

• Τα αετώματα, τα δύο τρίγωνα κάτω από τη στέγη, στις δύο στενές πλευρές. Το ανατολικό αέτωμα έδειχνε τη γέννηση της Αθηνάς· το δυτικό έδειχνε την αναμέτρησή της με τον θεό της θάλασσας Ποσειδώνα για τη γη της Αθήνας. Ο περιηγητής Παυσανίας περιγράφει και τα δύο (Παυσανίας 1.24.5).
• Οι μετόπες, τετράγωνες πλάκες πάνω από τους εξωτερικούς κίονες. Έδειχναν μυθικές μάχες: θεούς εναντίον Γιγάντων στην ανατολή, Έλληνες εναντίον Αμαζόνων στη δύση, Λαπίθες εναντίον Κενταύρων στον νότο, και τον Τρωικό πόλεμο στον βορρά.
• Η ζωφόρος, μια σκαλισμένη ζώνη μήκους περίπου 160 μέτρων, ψηλά στους τοίχους πίσω από τους κίονες. Έδειχνε μια πομπή με ιππείς, άρματα, μουσικούς και ζώα για θυσία, που συνήθως ερμηνεύεται ως η μεγάλη γιορτή της Αθήνας, τα Παναθήναια. Στη μέση της ανατολικής πλευράς, μια σκηνή με ένα διπλωμένο ύφασμα ίσως δείχνει τον νέο πέπλο που προσφερόταν στην Αθηνά, αλλά οι μελετητές το συζητούν ακόμα.

Τα περισσότερα γλυπτά ήταν κάποτε βαμμένα, αν και σώζονται μόνο ελάχιστα ίχνη χρώματος. Μέσα στεκόταν το άγαλμα της Αθηνάς, έργο του Φειδία, από χρυσάφι και ελεφαντόδοντο. Ήταν οπλισμένη και κρατούσε στο χέρι μια μικρή Νίκη. Ο Ρωμαίος συγγραφέας Πλίνιος δίνει το ύψος του: 26 πήχεις, περίπου 11–12 μέτρα. Το άγαλμα χάθηκε· το ξέρουμε από μικρά μεταγενέστερα αντίγραφα.

Ο Παρθενώνας έμεινε σχεδόν ακέραιος για πολλούς αιώνες. Στα ύστερα ρωμαϊκά χρόνια του προκάλεσε ζημιές μια φωτιά, και επισκευάστηκε τον 4ο αιώνα μ.Χ. Αργότερα έγινε χριστιανική εκκλησία. Οι πηγές χρονολογούν αυτή την αλλαγή διαφορετικά, από λίγο μετά την επισκευή ως το 600 περίπου μ.Χ. Το 1205, επί λατινικής (δυτικής) κυριαρχίας, αφιερώθηκε στη Θεοτόκο της Αθήνας. Αφού οι Οθωμανοί Τούρκοι πήραν την Ακρόπολη το 1458, έγινε τζαμί (οι πηγές χρονολογούν την αλλαγή από λίγο μετά την κατάκτηση ως μερικές δεκαετίες αργότερα), και μια σκάλα στο εσωτερικό έγινε μιναρές.

Η χειρότερη καταστροφή ήρθε το 1687. Ένας βενετικός στρατός πολιορκούσε την Ακρόπολη, και η οθωμανική φρουρά είχε αποθηκεύσει μπαρούτι μέσα στον ναό. Κατά τον βομβαρδισμό το μπαρούτι εξερράγη, και μεγάλο μέρος του κτιρίου κατέρρευσε. Στις αρχές του 19ου αιώνα, άνθρωποι του λόρδου Έλγιν αφαίρεσαν πολλά από τα γλυπτά που είχαν απομείνει· η συζήτηση γι’ αυτά έχει δική της σελίδα.

Μετά την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους, ο Παρθενώνας έγινε εθνικό σύμβολο. Αναστηλωτές δούλεψαν σε αυτόν από το 1896 ως το 1902 και από το 1923 ως το 1933. Από το 1975, Έλληνες ειδικοί τον επισκευάζουν πέτρα πέτρα, και πολλά από τα αυθεντικά γλυπτά του βρίσκονται τώρα στο Μουσείο Ακρόπολης.